Tegenheden van de Heere

De vissers van Urk hoopten dat ze volgend jaar eindelijk weer meer vis mochten gaan vangen. Maar biologen zijn opeens 100.000 ton vis kwijt en raden Brussel aan de vangst van tong en schol met de helft te verminderen. Maandag wordt daarover beslist. De dominee denkt dat het een straf van God is. De burgemeester vermoedt een complot.

Tiemen Hakvoort, eigenaar van het visverwerkende bedrijf Flevoland Fish op Urk, wijst naar de cheffin verkoop die tegenover hem zit en zegt: ,,Ik heb haar gisteren naar het ziekenhuis gebracht. Ik dacht: als het maar niet haar hart is.'

De cheffin verkoop, Anne Lemèr, zegt: ,,Pijn op de borst. Pijn in het middenrif. Maar in het ziekenhuis zeiden ze: stress.'

Tiemen Hakvoort: ,,Ze wilden haar een nacht houden. `Dat kan niet', zeiden we. Toen mocht ik haar gelukkig weer meenemen.'

Anne Lemèr: ,,Ze zeiden dat ik rust moest houden. Maar hoe kan ik rust houden? Wij hebben geen rust.'

Het is negen uur in de ochtend, Tiemen Hakvoort (42) steekt een Marlboro op en eet een warm saucijzenbroodje. Hij zit vanaf zes uur achter zijn bureau en hij heeft nog niet ontbeten. Maar al werkt hij nog zo hard, zegt hij, het helpt hem niet. Vorige week heeft hij vier mensen moeten ontslaan. Deze week gaan er weer vijf uit. Op een totaal van vijftig.

Flevoland Fish verwerkt tong en schol tot filets en visschotels, voor de supermarkt en de horeca. Het probleem is – voor Flevoland Fish en voor alle veertig andere visverwerkende bedrijven op Urk – dat de inkoopprijzen voor schol en tong te hoog zijn.

,,Gisteren twee euro vierendertig de kilo', zegt Tiemen Hakvoort. ,,Voor de schol dan. De tong is nog duurder.'

,,De consument wil het er niet voor geven', zegt Anne Lemèr.

,,Dus wat gebeurt er', zegt Tiemen Hakvoort, ,,je koopt die schol om je fabriek aan de gang te houden. Maar je verdient niets.'

Het komt door de vangstbeperkingen. Het aanbod van de meeste vis uit de Noordzee is schaars, al jaren. En dat wordt erger als de Europese ministers van Visserij naar het advies van biologen luisteren en maandag in Brussel besluiten de quota voor tong en schol niet te verhogen, wat verwacht werd, maar met veertig procent te verlagen. De biologen – The International Council for the Exploration of the Sea – dachten dat er na jaren weer zoveel schol en tong in de Noordzee zat dat er geen nieuwe vangstbeperkingen nodig waren. Maar deze zomer telden ze opeens honderdduizend ton minder dan er had moeten zijn. Een verklaring hadden ze niet. Alleen dat de berekeningen van de laatste tien jaar waarschijnlijk niet goed waren geweest.

Veertig procent minder vis, na de halvering die er in de jaren '90 al geweest is, leidt volgens het Landbouw Economisch Instituut en de Kamer van Koophandel binnen een jaar tot faillissement van een op de drie vissers en visverwerkers op Urk. Vijfhonderd van de vijftienhonderd arbeidsplaatsen in de vis zullen verdwijnen. In een dorp waar bijna de helft van de 16.000 inwoners direct afhankelijk is van de vis, en een derde indirect. Vrachtrijders die de vis van de Eemshaven, waar de kotters liggen, naar Urk brengen. Bakkers en slagers die de bevoorrading leveren. Leveranciers van het plastic en de karton waar de filets in worden verpakt.

,,Zal ik zeggen wat ik echt denk?', zegt Tiemen Hakvoort. ,,Ik denk...' Hij aarzelt. ,,Ik denk dat de visserman bewust kapot wordt gemaakt.' Op Urk heet een visser een visserman. ,,De boer en de arbeider zijn al kapot. Nu wij nog. Voor de werkende man is geen respect meer.'

Tiemen Hakvoort, de andere visverwerkers, de vissers, de cafébazen, de ambtenaren op het gemeentehuis, de burgemeester – niemand op Urk gelooft dat het waar is van die honderdduizend ton vis die verdwenen is. De zee is zo groot, zeggen ze. De biologen hebben niet goed gekeken. Ze wilden niet luisteren naar wat de vissers te zeggen hadden. Maar naar de biologen, zeggen ze, wordt wel geluisterd. Tiemen Hakvoort: ,,In deze maatschappij heeft de geleerde man de macht.'

Hart- en vaatziekte

Een Urker houdt zijn jas aan als hij bij iemand op bezoek gaat. Hij trekt wel zijn schoenen uit. Of meestal zijn klompen – van die instapklompen met een leren wreef. Dat zegt Jannigje Egas, de vrouw van dominee Egas, een van de predikanten van de Christelijk Gereformeerde Kerk op Urk. Ze komt zelf uit Werkendam, bij Gorinchem. Ze was gewend aan boeren.

Een Urker eet ook nog alsof hij altijd op zee is en met de hand zijn netten binnenhaalt. Twee warme maaltijden op een dag en 's avonds voor het slapen nog even een karbonade bakken. Dat zegt Wim de Lege, huisarts op Urk. ,,En ze pakken voor ieder maggiblokje de auto.' Een andere arts, Kees de Visser, promoveerde op een onderzoek waaruit bleek dat Urker mannen 35 procent meer kans dan andere Nederlandse mannen hebben om te overlijden aan een hart- of vaatziekte. Daar staat tegenover dat ze 20 procent minder vaak naar de specialist gaan. Op het onderzoek naar de oorzaak daarvan promoveerde Wim de Lege. Hij zegt: ,,Ze zijn hard, voor zichzelf en voor elkaar. En eigenwijs. Geen klagers.' Bij hem komen ze alleen als het echt niet anders kan. En dan willen ze medicijnen, geen gesprek.

Er is nog iets anders. Volgens Wim de Lege zegt een kwart van de Urkers, als er anoniem naar wordt gevraagd, dat ze nerveuze klachten hebben. Zenuwachtig, rusteloos, niet kunnen slapen. ,,De dreiging van rampspoed, steeds nieuwe onheilstijdingen', zegt hij. ,,Urkers zijn eraan gewend, ze werken zich er altijd weer bovenop.' Maar de laatste onheilstijding, veertig procent minder vis, zou volgens hem weleens te veel kunnen worden.

Een van de zeven broers van Harmen Koffeman, mede-eigenaar van rederij Geertruida op Urk, werd op Tweede Kerstdag doodgereden, jaren geleden. ,,Hij ging om een glaasje bier', zegt Harmen Koffeman (52). ,,Hier was alles dicht, dus moest hij naar Emmeloord.' Hij vertelt het, omdat een paar cafés op Urk net voor het eerst op zondag open zijn gebleven en iedereen daar nu met iedereen ruzie over heeft. Maar Harmen Koffeman, en zijn broers Meindert en Lou, vinden het goed dat het gebeurd is. 's Zondags overdag, zeggen ze, hoeven de cafés niet open te zijn. De nacht ervoor tussen twaalf en twee wel. Dat zijn de uren waarop niemand nog naar huis wil. ,,Iedere zaterdagnacht zie je ze naar Emmeloord rijden.'

In hun tijd, zeggen ze, zaten ze in het vooronder van hun kotter te drinken. Ook op zondag. Maar de kotters zijn allang te groot voor de haven van Urk. Dus drinken de ongetrouwde mannen na een behouden vaart in het café, met de meisjes, en daarna in de schuur – Urkers zeggen: box – waar de netten worden geboet en waar de getrouwde mannen zitten. Nu zitten Harmen Koffeman en zijn broers Meindert en Lou in de keuken boven de schuur en drinken koffie. Ze hebben met de broers die nog leven vijf kotters. Maar zelf vissen doen ze niet meer, dat doen de zoons – 150 dagen per jaar, vaker mag niet. Harmen Koffeman regelt de administratie. ,,Sindsdien ben ik naar 130 kilo gegroeid', zegt hij. 's Zomers is het de gerookte paling. In de winter de snert.

Hij rekent voor dat rederij Geertruida vanaf 1990 van 1,7 miljoen kilo vis naar 660.000 kilo vis is gegaan. ,,Zoveel hebben we al ingeleverd.' Zogenaamd dan, want in 1992 is een deel van rederij Geertruida Engels geworden, waardoor de broers Koffeman Engelse quota konden kopen. ,,Zo hebben we dat opgelost.' En zo losten alle Urker vissers het op. De Urker vloot ging van 140 naar 65 kotters. Maar 75 varen er nu onder buitenlandse vlag.

Wat gaan de broers Koffeman nu doen?

Harmen Koffeman haalt zijn schouders op. Buitenlandse quota zijn er niet meer. En de verlaging van veertig procent geldt voor alle Europese landen. ,,Wij dachten dat we volgend jaar vijftien procent meer mochten gaan vangen', zegt hij. Hij stelt zich voor hoe minister Veerman van Visserij maandag op de vergadering in Brussel zal zitten. ,,Naar hem wordt toch niet geluisterd.' Hij rekent erop dat de verlaging door zal gaan.

Veertig man leven er van de Geertruida, met hun gezinnen. Eén kotter ligt nu al aan wal, omdat het niet loont om die te laten varen. Dat worden er twee of drie als er nog minder vis te vangen valt. De prijs van de vis gaat zo omhoog dat de visverwerkers ermee ophouden of naar alternatieven gaan zoeken. Vis uit Azië, vis uit Afrika, met Urk als distributiecentrum. Harmen Koffeman: ,,En je zult zien dat de quota over een paar jaar weer omhooggaan. Dan is de industrie weg en zijn de kotters ook weg. Dan kunnen de Spanjaarden en de Portugezen het van ons overnemen.' Eerst lachte hij nog, nu klinkt hij bitter. ,,Daar krijgen ze van de Europese Unie subsidie om schepen te bouwen.'

Voorspoed

Drie jaar geleden had Tiemen Hakvoort van Flevoland Fish nog 15 Polen in dienst. Hij nam ook vrouwen aan, uit Urk, voor de avond- en de nachtploegen. ,,Getrouwde vrouwen met kinderen', zegt hij. ,,Ze deden het graag. Ze zaten hier met hun oude vriendinnen van school te zingen.' Zo veel vrouwen uit Urk gingen er werken dat er in 2000 voor het eerst een kinderdagverblijf kwam, waarover ook iedereen met iedereen ruzie kreeg. En Wim de Lege, de huisarts, maakte zich soms zorgen. ,,Kwamen ze hier met een geblesseerde pols, dokter doe er wat aan, ze verwachten me vanavond weer.' Met het advies rust hoefde hij niet aan te komen.

Dat was de tijd van economische voorspoed. De mannen uit Urk gingen in de tapijtfabrieken van Genemuiden werken, of in de nieuwe fietsenfabriek van Giant bij Lelystad. Ze konden er meer verdienen, en ze waren gewild omdat ze zich niet ziek melden en graag overuren maken. Met het geld lieten ze hun keukens en badkamers verbouwen en kochten ze nieuwe auto's, grotere dan ze eerst hadden, waardoor de aannemers en de autodealers op Urk het ook druk kregen. In de visverwerking werd het tekort aan arbeidskrachten zo groot dat er fileermachines werden gekocht. Het werk van dertig man kon toen door tien man worden gedaan.

Tiemen Hakvoort van Flevoland Fish heeft de Polen allang weer ontslagen. Nachtploegen zijn niet meer nodig, avondploegen ook minder. Veel mannen die naar Genemuiden en Lelystad gingen hebben geen werk meer, omdat Nederlanders nu geen geld overhebben voor nieuw tapijt en de aankoop van een nieuwe fiets ook uitstellen. Maar terug naar de visverwerking kunnen ze niet. Daar staan nu de fileermachines, en de leningen van 600.000 euro die ervoor moesten worden afgesloten zijn nog niet afbetaald.

Een paar jaar hebben de Urkers gedacht dat ze het beter gingen krijgen. Maar met een besteedbaar inkomen van 7.800 euro per jaar per persoon zitten ze nog steeds onder het Nederlandse gemiddelde van 11.000 euro. Al komt dat voor een deel doordat Urk, met Staphorst en Bunschoten, de meeste gezinnen heeft, met het grootste aantal kinderen. De grootste partij op Urk is de SGP.

Tiemen Hakvoort is ook SGP'er, hij gaat naar de christelijke gereformeerde kerk, bij dominee Egas. Als hij daarover begint te praten, raakt hij geëmotioneerd. Hij zegt dat hij de vangstbeperking als een straf van God ervaart, en dat hij dat het moeilijkst van alles vindt. ,,Wat zijn de Urkers gaan doen? Ze zijn de schol gaan vermengen met bot. Ze zijn er fosfaten bij gaan doen, om de vis meer water te laten vasthouden.' Hij wil het niet goedpraten, maar hij begrijpt dat het gebeurt. ,,Iedereen probeert op zijn manier de kop boven water te houden. En schat een christen dan niet hoger dan een wereldmens.' Toch hadden de Urkers het niet moeten doen, zegt hij. ,,We hebben de toorn van de Heere over ons afgeroepen.'

Hij weet dat er eens een kotter met man en muis is vergaan omdat de visser niet aan wal wilde komen. Hij heeft zelf meegemaakt, nog niet eens zo lang geleden, dat een kotter met man en muis verging omdat de visser niet aan wal had willen komen voor biddag, ieder jaar in februari. ,,De vissermannen riepen door de mobilofoon naar elkaar dat ze naar huis gingen, maar deze visserman riep...' Hij zet zijn handen aan zijn mond. ,,Bidden jullie ook maar voor mij.' Hij knikt. Zo gaat dat.

Schaduwe des doods

Dominee Egas (46) – zijn voornaam is Anton – was eerst onderwijzer, daarna jurist, in Werkendam, waar hij vandaan komt. Pas op zijn 36ste ging hij theologie studeren. ,,Ik had al jong de begeerte om predikant te worden', zegt hij, ,,maar ik had nog niet de innerlijke overtuiging om in dienst van de Heere te kunnen treden.' Zijn roeping werd bevestigd door de kerkenraad en door het curatorium van de theologische universiteit van Apeldoorn.

Hij woont nu vier jaar op Urk. Hij weet nog dat hij in zijn opleiding een keer op Urk moest preken en dat zijn vrouw Jannigje onderweg dacht: hier zullen wij heen gaan. ,,We hebben het altijd geweten.' Twee weken na de geboorte van hun zesde kind zijn ze verhuisd.

Dominee Egas bidt elke zondag voor de vissers, aan het eind van de tweede dienst. ,,Vissen is het gevaarlijkste beroep dat er is', zegt hij. ,,Een visser weet zich totaal afhankelijk van de Heere.' Maar dat is niet waar vissers het moeilijk mee hebben, weet dominee Egas. Ze hebben het moeilijk omdat ze steeds minder visser zijn, en steeds meer administrateur. Een administrateur met te weinig werk en te lage verdiensten. ,,Mijn opdracht is om te luisteren, mee te denken en mee te voelen. Daarna wijs ik hun de weg, hoe ze hun vertrouwen op de Heere kunnen stellen, ook als er geen oplossingen zijn. Ik probeer er vanuit de bijbel op te wijzen hoe de Heere in moeilijke omstandigheden toch kracht geeft.'

Vaak leest hij voor uit psalm 23, in de Statenvertaling. ,,Al ging ik ook in een dal der schaduwe des doods, ik zou geen kwaad vreezen, want Gij zijt met mij, Uw stok en Uw staf, die vertroosten mij.' Afgelopen zondag, zegt hij, preekte hij over Mozes, hoe zijn moeder hem verborgen moest houden voor de farao en dat na drie maanden niet meer volhield. ,,De Heere zag dat de druk voor haar te groot werd en opende toen een nieuwe weg voor haar: doe het kind dan maar in een biezen kistje, Ik zorg er verder voor.'

Ziet dominee Egas de vangstbeperking ook als een straf van God?

Hij denkt na en zegt dan: ,,Daar kan een dominee niet een, twee, drie een antwoord op geven. Mensen hebben een persoonlijk leven. Iemand kan weten: dit is een straf voor mij, want er is iets tussen God en mij.' Maar daarnaast, zegt hij, is er altijd een verband tussen zonde en ellende. ,,De Heere kan tegenheden zenden, omdat de Heere vindt dat we niet leven zoals Hij van ons vraagt.'

De welvaart die heel even over Urk leek te zijn gekomen, daar zijn de Urkers niet goed mee omgegaan, denkt dominee Egas. ,,De Heere zegt: ik had jullie na moeilijke jaren voorspoed gegeven, en wat hebben jullie ermee gedaan? Jullie zijn opgegaan in materialisme. Jullie hebben de voorspoed aangewend voor grote huizen en grote kotters, voor drank en voor drugs, in plaats van tot eer van de Heere en hulp aan jullie naasten.' En zulke dingen, zegt dominee Egas, worden een christen harder aangerekend dan een niet-christen. Een christen heeft een belofte gedaan.

Hij denkt dat de vangstbeperking de Urkers tot inkeer moet brengen. Hij wil wel spreken van een straf, maar dan een pedagogische straf. ,,Het is geen wraakneming. Als de Heere tegenheden zendt, dan is het niet uit lust tot plagen, maar uit liefde. Hij heeft er maar één bedoeling mee: keer naar Mij weder.'

Burgemeester Schutte van Urk – zijn voornaam is Dick – is niet van de SGP, maar van de ChristenUnie. Hij is lid van de hervormde kerk. En hij denkt dat de vangstbeperking van veertig procent een complot is. ,,Kijk hoe het met de haring is gegaan', zegt hij. ,,De haring was zogenaamd op, de vloot werd gesaneerd en opgedoekt. En nu?' Hij praat alsof hij het parlement toespreekt. ,,Nu staat de Noordzee stijf van de haring. Maar wij vissen er niet meer op. Nee, wij niet. Dat doen nu de anderen.'

De burgemeester zegt dat hij niet kan aantonen dat het met de schol en de tong opzet is. Maar hij vindt het verdacht dat de biologen eerst verwachtten dat er dit jaar 260.000 ton schol in de Noordzee zou zitten, dat het al snel 300.000 ton zou zijn, dat de vissers zich nog één jaar moesten beperken en dat ze dan, eindelijk, weer eens normaal konden gaan vissen. ,,En dan is er opeens honderdduizend ton weg.'

Burgemeester Schutte kan het niet geloven. Hij zegt: ,,Dat advies van de biologen is niet wetenschappelijk. Het is politiek.' Hij zegt: ,,Het komt door Europa. De zuidelijke lidstaten willen meer werk. Daarvoor moeten de noordelijke lidstaten inleveren.' Hij is met de burgemeesters van andere vissersdorpen in Nederland vorige week in Brussel geweest, en deze week in de Tweede Kamer. Hij heeft, voordat het advies van de biologen er was, met minister Veerman gesproken, ,,van man tot man', toen die op werkbezoek was. ,,Veerman zei dat hij zijn eigen afweging zou maken, hoe het advies ook zou zijn. Hij zei ook dat hij het besluit zelf zou komen uitleggen.' De burgemeester lacht schamper. ,,Veertig procent, of dertig procent, of vijfentwintig – dat vált niet uit te leggen. Dan is er maar één boodschap: Urk moet kapot.'

Gerectificeerd

Visserijraad

In het artikel Tegenheden van de Heere (13 december, pagina 27) staat dat de Europese visserijraad vandaag beslist over vangstquota. Dat gebeurt echter woensdag.