Rechter kan er niet om lachen

Twee columnisten zijn in korte tijd veroordeeld omdat ze `nodeloos grievend' over personen schreven. Toch menen deskundigen dat de vrijheid van meningsuiting toeneemt.

Metro moet de column van Pamela Hemelrijk rectificeren. Jammer dat de rechter niet om de column kon lachen. De smaak van de rechter speelt namelijk een rol, volgens advocaat Germ Kemper en Gerard Schuijt, hoogleraar pers-, omroep en telecommunicatierecht aan de Universiteit Leiden. ,,Een rechter tolereert meer als de column geestig is', zegt Gerard Schuijt. ,,Hoe geestiger de column, hoe sneller de rechter die zal accepteren. Is een column volgens de rechter humorloos, dan zal hij eerder denken: dit is alleen maar om te pesten.'

Ook volgens advcoaat Germ Kemper, die raadsman van burgemeester Zijlmans was in de zaak tegen de column van Pamela Hemelrijk, speelt humor van de rechter een rol. ,,Als een column niet geestig is, komt het accent op het kwetsende te liggen. Dan wordt de column niet naar een hoger niveau getild. Het moet voor de rechter wel begrijpelijk zijn waarom de columnist bepaalde kwalificaties geeft, anders is het uitsluitend om te kwetsen en daarmee onnodig grievend. Als je niet mee kunt gaan met de grap, dan houd je alleen platheid over. Dat proef ik bij de column van Luuk Koelman.'

Die column, `Menselijk schild in Ramallah', stond een maand geleden in Metro. Hij was eveneens inzet van een kort geding. Koelman schetst daarin een scène waarin Gretta Duisenberg in Ramallah als menselijk schild naast de Palestijnse leider Arafat in zijn bunker ligt, en tot Arafats ongenoegen seksuele avances maakt. De column eindigt met de zinsnedes: ,,O, Allah, sta me bij, denkt Arafat, terwijl Gretta's dijen hem in een onverbiddelijke houdgreep nemen. Dit wordt de gruwelijkste beproeving uit mijn leven. Hier kan geen Israëlische vergeldingsaanval tegenop.'

Hoewel een columnist meer vrijheid heeft dan journalisten, moet hij zich ook aan de feiten houden, oordeelde de rechter in de zaak van Koelman. De column is volgens de rechter onnodig grievend, en de kwalificatie ,,erger dan een Israëlische vergeldingsaanval' is objectief beledigend. Advocaat Kemper: ,,Het probleem is dat de rechter hier niet om kon lachen.'

Volgens Gerard Schuijt is de vrijheid van columnisten meerdere keren erkend. ,,Er is een aantal uitspraken van rechters waarbij er rekening wordt gehouden met het feit dat een columnist zaken uitvergroot en overdrijft. In een column heeft de auteur een grotere mate van vrijheid van meningsuiting dan in andere genres.'

Als voorbeeld noemt Schuijt Boudewijn Büch, die mocht schrijven dat de Leidse psycholoog René Diekstra geen hulpverlening meer geeft maar zelfmoordadviezen. ,,Dat was een versimpelde benadering in sterke bewoordingen. Volgens de rechter kon dat door de beugel. Diekstra was onderdeel van een politiek/maatschappelijke discussie over hulpverlening bij suÏcide. Büch mocht zich daar kwaad over maken. Je mag als columnist op de persoon spelen, zonder dat het om de bal gaat. Die persoon moet dan wel onderdeel of onderwerp zijn van een publiek debat.'

Publieke figuren moeten doorgaans meer tolereren dan anonieme burgers. Kemper: ,,Wie zich in het publieke debat mengt, moet er rekening mee houden dat hij object wordt van heftige meningsuitingen. Dit is het principe van hoge bomen vangen veel wind. Dat wil echter niet zeggen dat politici bijvoorbeeld vogelvrij zijn. Zij hoeven niet te accepteren als hun persoonlijke levenssfeer in grote mate wordt aangetast door columnisten. Bij iemand als Patty Brard is dat weer lastig. Zij maakt haar persoonlijke levenssfeer in een televisieprogramma publiekelijk.'

Is de rechter in zijn oordeel in de loop van de jaren strenger geworden? Kemper: ,,Bij de uitspraken zie je eerder een verschuiving in het voordeel van de vrijheid van meningsuiting. De laatste tien jaar hebben rechters een beter toetsingsmodel gekregen. De Europese wetgeving dwingt tot meer stappen voordat de rechter tot een oordeel kan komen.' Ook Schuijt ziet ,,eerder een grotere vrijheid' voor columnisten dan tien jaar geleden. ,,Rechters kijken meer naar de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.'