Een paus sterft in het harnas

De verkiezing van een nieuwe paus hangt samen van tradities. Zoals: alleen een dóde paus wordt opgevolgd.

Ook al blijkt de paniek van begin oktober toen de geruchten over de op hand zijnde dood van Johannes Paulus II voor grote onrust, speculatie en verhitte discussie leidden voorbarig te zijn geweest, één ding is zeker: de paus is sterfelijk. En dus zal een conclaaf, het ritueel dat resulteert in de verkiezing van een nieuwe paus, niet (al te) lang op zich laten wachten. In Rome, zo vermelden welingelichte bronnen, heeft onrust nu plaatsgemaakt voor stilte, een stilte die moeilijk anders te interpreteren is dan als een die voorafgaat aan een storm.

De geschiedenis van het conclaaf is uniek in de westerse geschiedenis, omdat het ritueel ononderbroken vanaf het begin van onze jaartelling heeft gefunctioneerd, en zo een directe verbinding vormt met de Oudheid. Traditie is niet voor niets een van de meest structurele pijlers van het katholieke geloof tot trots van de aanhangers, en hoon van de critici van dit merkwaardige geloof.

Natuurlijk is er wel wat veranderd sinds de vroegste tijden. De opvolgers van Petrus, eerste bisschop van Rome, en later liefkozend papa genoemd, werden nog bij acclamatie uitverkoren: vox populi, vox dei (de stem van het (kerk)volk is de stem van God). Geleidelijk aan werden steeds meer belemmeringen aan de wispelturigheid van de massa, die immers gevoelig was voor (ongewenste) interventie van buitenaf, opgelegd. Dit resulteerde in de 13de eeuw in het ritueel dat wij als conclaaf kennen, en dat in grote lijnen nog steeds functioneert.

Wat gebeurt er nu bij een zogenaamde vacatio sedis? In de eerste plaats, een observatie niet zonder belang in de huidige situatie, is het regel dat de paus dood is. De uitzondering op die regel is de abdicatie van Celestinus V in 1295. Deze deugdzame heremiet, tot de troon van Petrus geroepen om de Augias-stal van Rome te reinigen, werd naar verluidt tot de smadelijke `grote weigering' (Dante's woorden) gebracht door de ambitieuze kardinaal Gaetani, die via een loden pijp, heimelijk aangebracht onder de brits van de pontifex, 's nachts dreigend liet klinken ,,doe afstand, Celestinus! Dit is de stem van God''. Dit alles natuurlijk in de verwachting zelf als zijn opvolger te worden gekozen, zoals ook geschiedde.

Onlangs zijn stemmen opgegaan die ook de huidige paus maanden in retraite te gaan. Zij zijn, zo is gebleken, aan dovemansoren gericht. Wij dienen te wachten tot de man, wiens canonisatie reeds wordt voorbereid (zelfs een plaats voor een grafmonument in de Sint Pieter parallel aan dat van de eveneens heilige Johannes XXIII lijkt te zijn vrijgemaakt) in het harnas is gestorven. Wat volgt dan?

Als de paus is overleden treedt de camerlengo (kardinaal-kamerling) het vertrek binnen, en tikt driemaal op het voorhoofd van de paus terwijl hij hem bij zijn eigennaam noemt. Bij geen gehoor treedt de vacatio sedis in werking.

De nieuwe paus moet worden gekozen door het college van kardinalen, wie het op straffe van excommunicatie verboden is met de buitenwereld te communiceren of anderszins te hachelen.

Sinds Paulus VI is stemrecht voorbehouden aan kardinalen die de leeftijd van 80 jaar nog niet hebben bereikt. Binnen negen dagen moeten alle kardinalen die daar nog niet zijn, naar Rome komen. De verkiezing vindt plaats in de Sixtijnse Kapel, onder auspiciën van de grootste kunstwerken uit de westerse traditie: de fresco's van Perugino, Ghirlandaio, Roselli en Botticelli op de wanden, en die van Michelangelo op het gewelf en de achterwand. Voor wie de Heilige Geest niet direct spreekt, bevatten deze meesterwerken afdoende gecodeerde boodschappen over de verantwoordelijkheden van het moment en de gevolgen van onoplettendheid. Het Hospitium van de Heilige Martha, op loopafstand in Vaticaanstad en inmiddels door Johannes Paulus II verbouwd tot een goed hotel (na kritiek op de erbarmelijke omstandigheden waarin respectabele grijsaards met elkaar werden opgesloten), voorziet de huidige 133 kiesgerechtigden van onderdak. Een goede keuken en modern comfort behoren eveneens tot de outillage (in de Renaissance werden dikwijls coalities gevormd op de latrines).

Afgesloten en verzegeld (conclaaf: cum clave = met sleutel) wordt er gestemd. Traditioneel waren er drie methoden: per acclamationem seu inspirationem (wanneer de Heilige Geest spontaan over het integrale kiescollege vaardig wordt), per compromissum (wanneer de kardinalen een subcommissie instellen), of gewoon met een meerderheid van tweederde plus één, met dien verstande dat de uitverkorene niet op zichzelf heeft gestemd (dit wordt gecontroleerd). Johannes Paulus II heeft de eerste twee mogelijkheden nu geschrapt. Wel is het mogelijk bij een deadlock (na circa dertig stemrondes, na twaalf dagen) over te gaan tot een gewone meerderheid van stemmen.

Wie moet het vaandel overnemen, na het solisme en de autoriteit van de reis-paus? Voorspellingen over de uitkomst zijn hachelijk.

In Rome gaat het gezegde dat `wie als paus het conclaaf betreedt er als kardinaal weer uit komt': favorieten hebben de neiging elkaars verkiezing te blokkeren. Dit voorspelt weinig goeds voor de Italiaanse favoriet, de aartsbisschop van Milaan, Tettamanzi, hoge favoriet bij de bookmakers. Vooral na Woytila's fysieke lijdensweg die spiritueel (zeker in Italië) als een triomftocht wordt gezien, zal zijn opvolger het moeilijk krijgen niet als tussenpaus te worden bestempeld. Veel zal afhangen van zijn leeftijd. Een jonge paus krijgt de kans school te maken (Woytila zelf was 58). Maar is dit wel gewenst?

De conservatieve Romeinse Curie heeft wellicht minder vat op de Pool gehad dan ze wenselijk achtte. Maar niettemin: Johannes Paulus II mag de interreligieuze dialoog hebben heropend, hij mag voorzichtig verontschuldigend zijn geweest over de houding van het Vaticaan tijden de jodenvervolging, zijn stellingname in doctrinaire zaken is overwegend conservatief geweest. Nog altijd houdt het Vaticaan onder zijn leiding vast aan de ban op anticonceptie, ook in een door hiv geterroriseerde wereld.

Aangezien hij zelf de overgrote meerderheid van de kardinalen die zijn opvolger zullen kiezen heeft `gecreëerd' (de technische term voor benoemen) ligt conservatieve continuïteit voor de hand. Toch staat dit waarschijnlijk de keuze van een niet-Europeaan niet in de weg, omdat kardinalen van `buiten' dikwijls Roomser dan de paus zijn. Vandaar worden laatstelijk veel Latijns-Amerikaanse kandidaten genoemd, waarbij met name de aartsbisschop van Havana, Ortega y Alamino, hoge ogen gooit. Net 67 geworden, heeft hij precies de juiste leeftijd. Hij heeft in de gevangenis gezeten en biedt zo een persoonlijke heroïek die hem onder de schaduw van zijn voorganger kan doen uitkomen. En een conservatief uit Havana moet tegen heel wat druk bestand zijn.

    • David Rijser