Een dwergstaat met mondiale ambities

Wie een beetje doorstapt, loopt er in een uurtje omheen. Vaticaanstad is klein, maar de invloed van de pauselijke staat is des te groter.

Het volkslied belooft een idyllisch plaatje: ,,Geweld en angst zullen niet overwinnen, maar waarheid en liefde zullen overheersen.'' Maar met de statistieken in de hand zou je een heel ander beeld kunnen schetsen: er zijn weinig landen die zo'n hoog percentage misdrijven per inwoner kennen.

Het is een van de vele paradoxen van ,,de staat Vaticaanstad'', zoals de officiële naam van het landje luidt. Drie paradoxen springen eruit. Om te beginnen heeft Vaticaanstad alle parafernalia van een echt land: vlag en volkslied, paspoorten, postzegels, een spoorweg en nummerplaten, eigen rechters en een eigen leger. Maar de eerste de beste dorpsburgemeester heeft al meer grond onder zich dan de 44 hectare die Vaticaanstad telt met een beetje doorstappen loop je er in een uurtje omheen.

Neem verder de staatsinrichting. Twee jaar geleden is de grondwet aangepast, zoals dat heet, aan de moderne tijd. Zo zijn alle verwijzingen naar honoraire functies van de `zwarte' katholieke adel geschrapt. Maar in wezen blijft dit een absolutistisch rijk. In artikel 1 van de gemoderniseerde grondwet staat dat de paus de ,,volledige wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht'' in zich verenigt.

Een derde paradox is de relatie tussen grootte en ambities. Het is het kleinste land ter wereld, met ongeveer vijfhonderd staatsburgers, maar de soevereine leider ervan heeft mondiale ambities. Voor de paus is de wereld zeker zo groot als voor president Bush. Dat zie je ook weerspiegeld in de diplomatieke vertegenwoordigingen. Het Secretariaat van Staat, een soort ministerie van Algemene Zaken, laat weten dat met 172 landen diplomatieke betrekkingen worden onderhouden.

De meeste mensen lopen deze dwergstaat met mondiale ambities binnen zonder het in de gaten te hebben. Bij de dranghekken aan de voorkant van het Sint-Pietersplein en de vier rijen dikke zuilengalerij van Bernini is de grens tussen het Italiaanse grondgebied en dat van Vaticaanstad slechts een gedachte. Je kan zonder veel problemen doorlopen naar de basiliek van Sint Pieter.

Ook bij de Vaticaanse musea is geen speciale bewaking. Maar de Zwitserse garde staat wel, met de hellebaard in de hand en de mobilofoon verborgen in de plooien van het uniform, op wacht bij de andere drie hoofdingangen van Vaticaanstad: de monumentale ingang met de prachtige scala regia, naast de Sint-Pieter; de Porta di Sant'Anna, noordelijk van de kerk, en de bredere ingang zuidelijk van de zuilengalerij, die ook toegang biedt tot de Sala Nervi, de audiëntiehal.

Vooral aan de Porta di Sant'Anna zie je soms kentekenplaatkijkers, met een fototoestel in de aanslag. Veel auto's heeft Vaticaanstad niet: er staan er ongeveer 250 geregisteerd, en de meeste blijven in de garage voor bijzondere gelegenheden. Ze zijn te herkennen aan de letters SCV, voor de paus en hoge prelaten rood op wit, voor de rest zwart op wit. Officieel staat SCV voor: Stato della città del Vaticano. In de Romeinse volksmond betekenen die letters iets anders: Se Cristo vedesse (als Christus dit zag ...). Het antwoord krijg je door de letters om te draaien: vcs vi caccierebbe subito (...zou hij jullie meteen wegjagen).

Vaticaanstad is eigenlijk vooral folklore. Voor de toeristen natuurlijk, en in hun kielzog de tasjesdieven en zakkenrollers vrijwel alle zaken die de Vaticaanse rechters krijgen voorgelegd, gaan over toeristen die zijn bestolen in de Vaticaanse musea of de Sint Pieter. De meeste van die diefstallen worden niet opgelost, en misschien komt dat beter uit, want op de plattegrond van Vaticaanstad is geen gevangenis te vinden. Als de Vaticaanse justitie iemand veroordeelt tot celstraf, moet zij voor de uitvoering daarvan aankloppen bij de Italiaanse staat en die doet wel veel zaken gratis, maar voor `celhuur' komt er een rekening.

De gemiddelde Romein denkt bij Vaticaanstad aan post, medicijnen, en goedkope benzine en levensmiddelen. De Vaticaanse post werkt sneller dan de Italiaanse, al is de laatste haar achterstand aan het inhalen. Benzine en levensmiddelen worden niet of minder zwaar belast, en daarvan profiteren de ongeveer tweeduizend Romeinen die binnen het Vaticaan werken, graag en natuurlijk komen ouders en kinderen en neven en nichten ook goedkoop boodschappen doen met een geleend pasje.

Een begrip is de apotheek van het Vaticaan. Dagelijks zie je mensen met een recept van de dokter de poort van

Sant'Anna doorlopen, de reden van hun bezoek uitleggen aan een lid van de Zwitserse garde, en dan rechtsaf slaan, naar de pauselijke apotheek. Iedere Romein weet dat je daar medicijnen kan krijgen die in Italië nog niet zijn goedgekeurd of om andere redenen niet worden verhandeld.

Ook al is `het Vaticaan' in het dagelijkse woordgebruik een verzamelterm geworden voor alles wat te maken heeft met paus en de curie, eigenlijk gaat het daar niet om. Vaticaanstad verwijst naar het grondgebied binnen de muren, naar de gebouwen en parken bij het graf van de apostel Petrus. Wie nu over het Vaticaan praat, heeft het eigenlijk over de wereldlijke macht van de paus. Tot 1870, toen de Kerkelijke Staat ophield te bestaan en Italië één land werd, heerste de paus over bijna eenderde van het Italiaanse schiereiland. Na decennia getrouwtrek kreeg de paus pas in 1929 weer een eigen `land' met de naam Staat van Vaticaanstad. Dit was het resultaat van het `Pact van Latheranen' tussen paus Pius XI en de fascistische dictator Mussolini (zie kader).

Wie praat over de katholieke kerk als multinational en over de geestelijke macht van de paus, kan beter de term `Heilige Stoel' gebruiken. Diplomaten zijn niet geaccrediteerd bij het Vaticaan, maar bij de Heilige Stoel, en in internationale verdragen is de Heilige Stoel de naam voor de verdragspartij. Deze term verwijst beurtelings naar de paus als hoogste gezagsdrager en naar de belangrijkste onderdelen van de curie.

Vaticaanstad is de dwergstaat, de Heilige Stoel heeft mondiale ambities. Volgens cijfers die het Secretariaat van Staat in oktober verspreidde, toen Johannes Paulus II vierde dat hij 25 jaar paus was, is het aantal katholieken onder de huidige paus gestegen van 748 miljoen in 1978 naar 1,06 miljard in 2001, het laatste jaar waarover het Secretariaat cijfers heeft. In Zuid-Amerika staat 86 procent van de bevolking als katholiek te boek, in Europa bijna 40 procent, in Afrika, onderste op de lijst, 16,7 procent.

Achter die cijfers schuilt een enorm probleem voor Rome. Procentueel gezien is het aantal katholieken gedaald, van 17,8 procent naar 17,3 procent van de wereldbevolking. En de problemen van vergrijzing, zowel onder priesters als onder gelovigen, slaan ook binnen de katholieke kerk hard toe, vooral in Noord-Amerika en Europa.

Deze kudde gelovigen, om in de kerkelijke termen te blijven, wordt uiteindelijk bestuurd vanuit Rome vaak met strakkere hand dan de plaatselijke kerken lief is. Naast het Secretariaat van Staat zijn er negen congregaties, een soort ministeries. De belangrijkste daarvan, de Congregatie voor de Geloofsdoctrine, ligt nog binnen de muren van het Vaticaan, in het Paleis van de Inquisitie (de vroegere naam van deze congregatie). Maar andere congregaties zetelen op Italiaans grondgebied, bijvoorbeeld in de wat pompeuze gebouwen tegenover het Sint-Pietersplein, aan het einde van de via della Conciliazione.

Vergelijk al die kantoren van de Heilige Stoel eens met het bescheiden palazzo del Governatore, het regeringspaleis waar het `binnenlandse' bestuur van Vaticaanstad is ondergebracht. Toch zou de katholieke kerk deze dwergstaat nooit willen opgeven. Want hiermee is de paus de enige geestelijke leider die ook als staatshoofd een rol kan spelen in de internationale politiek.

    • Marc Leijendekker