De Heilige Vader vertolkt universele waarden

De diplomatieke dienst van het Vaticaan is een van de best geïnformeerde ter wereld. Een miljoen geestelijken zijn de ogen en oren van de paus.

`Geen muren, maar bruggen. De constructie van muren tussen Israëli en Palestijnen is een obstakel op de weg naar vreedzaam samenleven. Zonder vergeving kan er geen vrede zijn.'' Zo luidde op 16 november de laatste van de vele pogingen van de paus om zich te bemoeien met de internationale politiek. Hardop spreken kan hij bijna niet meer, maar als hij iets echt van groot belang vindt, dan neemt hij nog immer persoonlijk het woord en leest hij zijn teksten zelf voor.

In de vijfentwintig jaar van zijn pontificaat verhief hij overal waar hij ging zijn stem om op te roepen voor vrede, sociale en economische rechtvaardigheid en respect voor de mensenrechten. Of het nu om de oorlog op de Falkland Eilanden ging, de Eerste Golfoorlog of de oorlogen op de Balkan, de paus gaf de strijdende partijen altijd een morele draai om de oren. Alleen al tijdens de Balkanoorlogen zou hij 123 oproepen tot vrede hebben gedaan.

Misschien nog wel actiever was hij in de aanloop naar de Amerikaans-Britse aanval op Irak. De diplomatieke dienst van het Vaticaan draaide overuren. In februari en maart was het een onophoudelijk komen en gaan van wereldleiders. Johannes Paulus ontving achtereenvolgens de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Fischer, de Iraakse vice-premier Tarek Aziz, VN-secretaris-generaal Kofi Annan en de premiers van het Verenigd Koninkrijk, Spanje, Iran en Italië. Ook stuurde hij twee vertrouwelingen, naar Bagdad en Washington, om met Saddam en Bush te overleggen in de hoop een bemiddelende rol in dienst van de vrede te kunnen spelen.

Waarom zochten al die wereldleiders de paus op? Wat hebben zij er mee bereikt? En welke rol speelt het Vaticaan in de internationale diplomatie?

De paus beschikt volgens diverse Vaticaanwatchers over een van de best geïnformeerde diplomatieke diensten van de wereld. Niet dat het apparaat zo groot is. Maar het Vaticaan heeft een enorm potentieel aan oren en ogen waarmee informatie wordt verzameld over de toestand in de diverse landen, dankzij meer dan een miljoen over de wereld verspreide geestelijken en de vele katholieke universiteiten en ziekenhuizen.

Officieel onderhoudt het Vaticaan met 179 landen en organisaties betrekkingen. Naar al die landen heeft het Vaticaan een ambassadeur afgevaardigd die men nuntius noemt. China, Vietnam en Saoedi-Arabië zijn de enige grote landen die geen officiële diplomatieke relatie met de Heilige Stoel hebben.

De nuntius onderhoudt contacten met bisschoppen en religieuze orden ter plaatse. Wanneer er een nieuwe bisschop moet komen, verzamelt hij de plaatselijke voorkeuren en stuurt drie suggesties naar de paus. Hij slaat alarm als theologen of bisschoppen deviante standpunten verkondigen, en hij onderhoudt contacten met de regering van het land waar hij zich bevindt. Vaak is de pauselijke nuntius de dekaan van alle ambassadeurs in een land.

Kort gezegd is de Vaticaanse diplomatie op drie fronten actief: bescherming van bedreigde katholieken in onderdrukte situaties, verdediging van de leer en de eenheid van de kerk, en verspreiding van vrede en sociale rechtvaardigheid. Volgens de zeer goed ingevoerde Italiaanse Vaticaanwatcher Marco Politi hebben pausen zich de afgelopen decennia steeds meer ontwikkeld van verdedigers van het recht op religieuze vrijheid tot woordvoerders van alle rechten van de mens. ,,In die zin is hun morele leiderschap boven dat van de katholieke wereld uitgestegen.'' Bezoekende wereldleiders verwachten dat dat leiderschap uitstraalt op hen.

De huidige paus heeft nog meer dan zijn voorgangers geprobeerd zich te presenteren als de vertolker van universele waarden. Zijn reizen waren daarbij een belangrijk instrument. Waar Johannes Paulus ging, daar waren de camera's. Hij richtte niet alleen de aandacht op zichzelf maar ook op de problemen van het land dat hij bezocht.

Het meest effectief werkte deze strategie in zijn destijds nog communistische vaderland, Polen, dat hij diverse malen bezocht. Zijn aanwezigheid gaf de vakbond Solidariteit de kans te groeien en stand te houden. Over zijn rol bij de val van het communisme heeft de paus eens verklaard: ,,Het was een rotte boom, en ik heb er aan geschud.''

Volgens Politi heeft de paus nooit een plan gehad om het communisme te laten vallen. Wel las hij de gebeurtenissen goed. ,,Toen Solidariteit opkwam analyseerde hij heel goed dat het hier om meer ging dan een gewone protestbeweging, en dat er sprake was van een onherstelbare vertrouwenscrisis.''

De Amerikaanse regering zag al direct na de uitverkiezing van Karol Wojtyla dat de nieuwe paus zeer bruikbaar was in de strijd tegen het communisme. Drie dagen na zijn uitverkiezing dwarrelden al de eerste CIA-rapporten neer op het bureau van de Amerikaanse president Jimmy Carter. ,,De keuze van Wojtyla'', zo stelt een rapport uit die tijd, waaruit de Italiaanse krant de Corriere della Sera vorig jaar citeerde, ,,geeft een formidabele stimulans aan de Poolse neiging tot onafhankelijkheid en maakt het moeilijker voor Moskou om de instanties van de katholieke kerk te negeren.''

Drie jaar later stuurde Ronald Reagan een ambassadeur de Heilige Stoel, de eerste in decennia. Diens taak was het de paus te informeren over de Polen-strategie van het Witte Huis. Robert Gates, die nationaal veiligheidsadviseur was en later directeur van de CIA, overhandigde in die tijd persoonlijk CIA-rapporten over Polen en de Sovjet-Unie aan de paus en zei daar achteraf over in de Corriere della Sera: ,,De paus wist meer over de Polen en de Sovjets dan wij, ondanks het feit dat wij geheim agenten hadden in Warschau.''

Volgens Gates was er nooit een officiële alliantie tegen het communisme tussen de paus en Reagan. ,,Ze bewogen zich op parallelle sporen, hielden elkaar op de hoogte, maar zonder een gezamenlijk plan.'' De strategieën van beiden sloten op elkaar aan, omdat ze allebei een democratisch Polen wilden.

De val van het communisme was een van de grote diplomatieke successen van het Vaticaan, maar op veel andere fronten beet de Heilige Stoel in het stof. Pogingen om condoomgebruik te ontmoedigen zijn gestrand. Zo ook de actie van de paus om te refereren aan de joods-christelijke wortels van de Europese beschaving in de dit weekeinde vast te stellen Europese grondwet. En ondanks de vele vredesoproepen duurden de Balkan-oorlogen jaren voort, laaide het Israëlisch-Palestijnse conflict op en vielen de Amerikanen Irak aan.

De herboren christen George Bush bleek niet onder de indruk van de heilige raket die Johannes Paulus vlak voor het begin van de oorlog op hem afvuurde: ,,Wie beslist dat alle vreedzame middelen die het internationale recht ter beschikking stelt zijn uitgeput, neemt een zware verantwoordelijkheid op zich in het aanschijn van God, zijn eigen geweten en de geschiedenis.''

De diplomatieke nederlagen bewijzen dat een diplomaat zonder leger het nog immer moeilijk heeft in de wereld van de Realpolitik. De spottende retorische vraag die Sovjet-dictator Stalin ooit stelde, blijkt uiteindelijk nog immer actueel: ,,Hoeveel legerdivisies heeft de paus tot zijn beschikking?''