Verlangen naar het Meisjeseiland

`Het doel van het leven is het opsporen van wonderen'. Dit adagium van Rudy Kousbroek staat bij de foto van een bizar Parijs' stadsgezicht. De Rue Danton werd ooit compleet verduisterd door een straatlange en torenhoge ijzeren slurf. Op een fotografisch bovenaanzicht uit 1906 reikt het gevaarte tot de derde etage van de toch al hoge woonhuizen. Je kon de straat tijdenlang niet oversteken. Totdat het immense caisson op een dag de grond in zonk, als een partje van de Parijse metro in wording. Met ontwerp en aanleg maakte ingenieur Fulgence Bienvenüe (1852-1936) zich onsterfelijk.

Zij die weg- en waterbouw studeerden zullen die foto wel kennen. Een leek kijkt zijn ogen uit. En dat gebeurt vaker in Opgespoorde wonderen, een boek met zeventig, vaak eigenaardige foto's waar Rudy Kousbroek steeds een pagina tekst aan heeft gewijd. Leerzame details als over die ingenieur Bienvenüe dienen hier en daar als specie in de anekdotische, melancholische, soms euforische overpeinzingen.

Consequent stelt Kousbroek zijn inmiddels in brede kring bekende passies aan de orde: dames en dieren, machines en natuurkunde, kinderen en Nederlands-Indië. Om met de dames te beginnen: Niets dan lof. De bewonderswaardig promiscue, Franse schrijfster Catherine Millet oogst met haar naaktportret een ode aan haar schaamhaar, de `kluwen van het verlangen' als voorbode van `het beloofde land'. Twaalf jaar oud hunkerde Kousbroek al naar het troostrijke Meisjeseiland, ergens in de Indische Oceaan waar hij met zijn zelfgemaakte helicoptertje naar toe vloog om de kostschool op Sumatra te ontvluchten. Dat eilandverlangen is visueel nog overtuigend ook: drie ruggelings geportretteerde, bloedmooie naakte meisjes poseren hartje zomer onder een eeuwenoude arcade – alsof het in 1937 al heel gewoon was om in die ontspannen positie over de zee te turen.

Meisjes kunnen bij Kousbroek geen kwaad doen, maar dieren nog veel minder, en die kom je in alle hoedanigheden, van acrobaat tot straatjunk, zelfs in engelengedaante, tegen. Liep het verhaal dat Anton Koolhaas ooit schreef over een bloedstollende ontmoeting tussen een beer en een wandelaar catastrofaal af – voor de wandelaar natuurlijk –, Kousbroek overstelpt diezelfde diersoort met goedhartigheid. En ten bewijze daarvan tovert hij de foto tevoorschijn van een man (de Oostenrijkse politicus Jörg Haider?) die een volwassen grizzly zit te voeren. Zie je wel – niks bijzonders, zegt Kousbroek, want in het huis van een Britse gouverneur op Java woonde destijds ook al een beer, en die dronk alleen champagne en deed `zelfs het kleinste dier geen kwaad.'

Zo'n liefdesbetuiging is te mooi om waar te zijn. Maar dat maakt allemaal niets uit, want hetgeen wél waar is, ja zelfs saai, wordt via miraculeuze gedachtesprongen net zo goed wonderbaarlijk. Zo brengt de foto van een niet noemenswaardig patriciërshuis aan het Plein in Den Haag ons – via een uiteenzetting over tijdloosheid, misleiding en bedrog – naar de ontwerper van het pand, de zeer geleerde Constantijn Huygens (1596-1687), en naar diens net zo geleerde zoon Christiaan (1629-1695) die vanuit het dakraam van datzelfde huis, als eerste sterveling, met een zelfontworpen kijker de ring van Saturnus ontwaarde.

Zo curieus en divers als deze `Fremdbilder' zijn, zo verwonderd en onnavolgbaar zeilt de ontdekkingsreiziger Kousbroek door de wereldgeschiedenis én door zijn eigen geschiedenis. Hij noemt het zelf `mapping' – `het afbeelden van iets op iets anders.' Ja, ja, was het maar zo simpel. Eerst moeten die `ietsen' visueel worden opgespoord, als `trigger' worden herkend, intuïtief worden verbijzonderd en dan begint het karwei om de andere `ietsen', van wetenswaardigheden tot ontboezemingen, als verzonken caissons op te graven, om ze vervolgens tot een `kloppende', literaire beeldverbinding aaneen te rijgen.

Jammergenoeg heeft de uitgever te dun, te grof en te geel papier gebruikt, voor foto's die toch al niet altijd even scherp zijn. Maar vermoedelijk heeft Kousbroek in zijn rariteitenkabinet en in zijn omvangrijke geheugen nog genoeg `ietsen' in voorraad voor een volgend boek kijk- en leesboek – op glanzend wit papier.

Kijk, en verwonder u!

Rudy Kousbroek: Opgespoorde wonderen, fotosynthese. Augustus, 141 blz.€19,95

    • Marianne Vermeijden