Mensen afgepeld als een ui

De televisie-serie `Lieve mensen' van Maria Goos, gaat, opnieuw, over mensen die niet geworden zijn wat ze hadden willen zijn. Maar deze keer zijn ze aardig.

De zon komt alleen maar op als er iemand op hem wacht.

En geluk is alleen waarneembaar als iemand de moeite neemt om stil te staan en het te schetsen. Dat is Maria Goos, als scenarist en als regisseur van de televisieserie Lieve Mensen, gelukt in een miniatuur van menselijke waardigheid.

Bah, een verhaal over twee zwervers en de ene wordt ook nog gespeeld door die Klokhuis-typetjes-actrice Loes Luca. Goos is die successchrijfster die in Oud Geld, Familie en Cloaca zo prachtig de betere kringen weet te schetsen, de kampioen van het ons-soort-mensen-drama. Waarom moet die zo nodig een tv-serie over zwervers maken? Dat kan niets worden.

Maar dat valt heel erg mee. Voor wie het nog niet wist, zonder geinige teksten of verpleegstersuniform is Loes Luca een geweldige actrice. Zij speelt in Lieve Mensen een veertigjarige voormalige heroïnehoer die zonder ook maar één keer medelijden op te roepen een perfecte vertolkster is van het zwartvrolijke melodrama dat de Vpro de komende weken in merkwaardige porties voorschotelt.

Goos heeft Lieve Mensen in allerlei vormen aangeboden aan omroepen en subsidieverstrekkers. Van speelfilm en miniserie tot een 8,5 minuten-serie in VPRO Achterwerkformaat. Dat laatste is het geworden, al worden er nu wekelijks drie delen achter elkaar uitgezonden, gescheiden door een korte tussentitel (`de volgende dag', `een week later'). Het slotdeeltje wordt de week daarop als eerste van een nieuw blok van drie herhaald. En dat zes weken lang.

Deze idiotie blijkt een gouden vondst. Het gegoochel heeft een structuur opgeleverd die de sterke kanten van Goos' drama extra kracht geeft en de nadelen compenseert.

Maria Goos heeft het in haar eerste regie buiten het theater overzichtelijk gehouden door met een kleine groep acteurs te werken. Er is een zekere afstand tussen de hoofdrollen van Peter Blok en Loes Luca en de andere personages. Al krijgen Jacob Derwig als opdringerige zwerver en Arie Kant als ambtenaar zeker de kans om even te schitteren. Willem Nijholt is als `De Zanger' zelfs bijna ieder moment aanwezig, al wordt er aanvankelijk alleen maar over hem gesproken. Wanneer hij halverwege de serie voor het eerst lijfelijk in beeld komt, is de manier waarop hij een man met Alzheimer speelt eerst nogal vlak. Maar gelukkig krijgt hij snel het niveau van Luca en Blok.

Ex-verslaafden

Goos laat de serie beginnen met een ambtenaar die de ex-verslaafden Dree en Ietje begeleidt bij het bekijken van de flat in een nieuwbouwwijk die ze toegewezen hebben gekregen. Ze voelen zich er niet thuis en praten vol heimwee over hun `Bootje' in het centrum van de stad waar ze tot dan toe hebben gewoond. De ambtenaar geeft ze gelijk tot hij er via een telefoontje achter komt dat ze het woonschip niet officieel huurden, maar er op pasten voor iemand die ze De Zanger noemen. In dat geval moeten ze de flat accepteren, zegt hij plotseling stijf bureaucratisch. Ons kijkers – en ook Dree en Ietje – ontredderd achterlatend, maar toch ook een beetje hoopvol: dit is een kansje op een nieuw leven.

Elke reeks van drie deeltjes Lieve Mensen begint met een amateurfilmpje waarop je de twee vrolijk ziet hossen op het dak van hun oude woonscheepje. Dree met een halveliterblik bier in de hand, Ietje in haar hoerige legging. Het waren goede tijden, althans, het filmpje legt een ogenblik van geluk vast. De ellende waarmee dat bestaan gepaard ging kennen we niet, soms stippen ze het aan in hun gesprekken. Maar als de serie begint, is die tijd voorbij. Ze willen het ook achter zich laten, zoals ze vaak zeggen tijdens hun pogingen om in de flat een nieuw leven te beginnen. Bekenden van toen proberen ze buiten hun pasverworven voordeur te houden, maar zo makkelijk laat het verleden zich niet afschepen, zoals de twee tot hun schade ontdekken.

Het drama van de grootse gebaren, catastrofale wendingen en pikante gelegenheden – toneelpremières, vergane vriendschappen, failliete banken – Goos laat het allemaal weg in Lieve Mensen. Hoe je een lege flat inricht en hoe die zich de weken daarna langzaam met spulletjes vult, heeft iedere burger wel eens meegemaakt. Dree en Ietje tonen het hier ontdaan van opsmuk en ballast. Als Dree van een kennis twee fotolijstjes krijgt, vindt hij het zonsondergangetje daarin te mooi om te vervangen. Een worsteling met een Ikea-handleiding neemt je helemaal voor hem in. ,,Die tekening is van een andere kast!'' concludeert hij woedend. Ietje, peinzend: ,,Ja, maar waar is die andere kast?''

De kaalheid zet zich voort in de soundtrack van de serie. Afgezien van een kort stampmuziekje aan het begin en een riedeltje onder de aftiteling is het stil. Je hoort slechts zacht burengerucht op de achtergrond. Dankzij de simpele locaties en de afleveringen die uit één ononderbroken scène bestaan, blijft de aandacht bij de kern: het geluk van Ietje en Dree, het liefdespaar van de vuilnishoop. De camera houdt ze in de gaten, beweegt wat om ze heen, kijkt eens langs ze, komt wat dichterbij en laat ze weer wat ruimte. Ook als ze niets zeggen zie je dat hier twee lieve mensen vechten voor hun bestaan. Na 8,5 minuten intens drama laat de serie even los om na een korte pauze een dag of een week later te vervolgen.In totaal bestrijkt het verhaal twee maanden werkelijke tijd. Dat iedere week begint met de herhaling van het derde deel van de vorige, is geen verspilde tijd. Het blijft boeien en geeft de kans de draad weer op te pakken.

Een knap aspect van de minimale setting is dat je vanaf het begin te maken krijgt met afwezigheden. Dree en Ietje hebben het vaak over `Bootje' (zonder lidwoord) het schip waar ze lang hebben gewoond en waarvandaan ze weg moesten naar de lege nieuwbouwflat. Ook `De Zanger' duikt vaak op in de conversaties. Hij is iemand die voor beiden een belangrijke rol heeft gespeeld en nauw verbonden is met het leven aan de zelfkant dat ze in de nieuwbouwwijk achter zich proberen te laten. Ze halen dankbare herinneringen aan hem op en herhalen vaak zijn wijsheid over de zon die alleen maar opkomt als er iemand op wacht.

In Lieve Mensen moet je even doorbijten bij de kennismaking met Dree en Ietje – grimeur Arjen van der Grijn heeft weer grondig zijn best gedaan. Zodra ze beginnen te praten is alles vergeven en aanvaard je de zwervers snel als echte mensen. Het gelaat van Loes Luca krijgt langs haar piekerige kapsel iets van een engel. Haar karakter overtuigt als loser die zich probeert te verheffen. Peter Blok heeft van nature iets bots en stuurs dat hem in Cloaca als advocaat minder geloofwaardig maakte. Hier geeft het hem juist echtheid als zwerver met een drankprobleem. Als hij zich opwindt over iets kleins, accepteer je dat het belangrijk is voor hem in zijn door drank en leven gesloopte wereld. Samen zijn Ietje en Dree een zalig liefdesduo. Die lelijke kleren en die warrige haren, het staat ze goed. Alleen snap je wekenlang niet waarom Dree een blind oog heeft. Maar onderschat Goos niet: het blijkt een parel in het verhaal.

Dat Lieve Mensen exemplarisch en zelfs moralistisch is bedoeld, schreeuwt het verhaal je toe. Dat het noodlot iedere burgerfamilie boven het hoofd hangt, dat verstoorde contacten pijn doen, dat je vriendschap moet onderhouden omdat hij anders sterft, dat liefde een schaars goed is – de materieel zorgelozen uit Goos' Oud Geld hadden het vijf jaar geleden al in ieders geheugen gegrift. Pel de laagjes rijkdom en beschaving af en wat houd je over? Een zwerver, een naakt, falend beest dat warmte zoekt. Lieve Mensen is directer dan Familie en Cloaca, waar veel meer ballast overboord moet voor Goos de essentie toont. Het gaat bij haar altijd, ook in de series Pleidooi en Oud Geld, over mensen die niet geworden zijn wat ze hadden willen zijn. Scheur de mooie kleertjes van hun lijf, laat ze een half jaar niet naar de kapper gaan, ontneem ze hun vormelijkheid en zie daar de mens. En zie daar de pure moralist Goos.

Selectief

Oude wonden en onvermogen, dat is volgens Goos ons deel. ,,Voor je een mooie herinnering kan hebben moet je eerst de helft vergeten'', zegt schoondochter Sandra in Familie. Je moet selectief onthouden, raadt ze aan, want ,,van echt word je ook niet gelukkig''.

Lieve Mensen toont de mensen in hun naaktheid. Ietje en Dree hebben een woede in zich die wordt versterkt door hun onvermogen de bron ervan te begrijpen en er de goede woorden voor te vinden. Het knappe en hoopgevende van Dree en Ietje is dat ze de existentiële eenzaamheid weten te doorbreken en uiteindelijk na veel gestamel aan hun partner duidelijk kunnen maken wat ze voelen. Van het ,,niks schoon schip, gewoon doormodderen'' van Familie naar een soort van hoop. ,,Zie het als een nieuw begin'', zegt Ietje aan het begin van hun verblijf in de flat. Dree, stamelend: ,,Ja, ja, maar van wat!''

In Lieve Mensen neemt Goos haar karakters alles af. Hun talent, hun wil, hun geld, hun welzijn. ,,Ik voel me als een ui'', zegt Dree aan het einde van de serie tegen Ietje. Hij heeft stukje bij beetje de moed verzameld om zichzelf onder ogen te zien. In Oud Geld, Familie of Cloaca zou Goos haar held een zetje geven, de afgrond in. Hier, bij mensen die niets meer te verliezen hebben, is er plotseling hoop op liefde – is er een reden om geen zelfmoord te plegen, zoals de hoofdpersoon van Cloaca nog wel doet. Het wordt prachtig verwoord in een dialoog tussen Ietje en Dree als ze afscheid nemen van `Bootje':

Ietje: ,,Alles wat nog kan voelen in mij voelt voor jou. De Zanger was vroeger. Echt grote liefde Dree, maar met een klein vlammetje want ik heb niet zo veel kooltjes.''

Dree: ,,Fijn was het hier hè.''

Ietje?: ,,Het was een feestje van vijftien jaar achter mekaar. Dat is op zich eigenlijk al een prestatie. Het is zo moeilijk om te zeggen. Dat zijn allemaal van die grote woorden die ik niet kan vullen maar ik heb het daarnet toch maar gezegd.''

Dree: ,,Wat?''

Ietje: ,,Dat ik veel van je houd.''

Dree: ,,Wat een bofferd ben ik. Vroeger op het bootje had ik ook een...''

En Dree realiseert zich dat hij leeft in een droom. Dat zijn droom in essentie werkelijkheid is geworden. Een burgerlijke, kleine droom van het zalige huiselijke geluk. Rust. Eindelijk een happy end van Maria Goos.

`Lieve Mensen' (scenario en regie Maria Goos, camera Michel Langenberg). Zes weken, vanaf zondag 14 december, Ned.3, 22.10 uur.

    • Dirk Limburg