Gratis wetenschap via internet

Internet houdt wetenschappers in ontwikkelingslanden op de hoogte van de laatste onderzoeken. Gratis, met dank aan de grote wetenschappelijke uitgevers.

Veel onderzoekers in ontwikkelingslanden hebben al jaren geleden hun abonnementen op wetenschappelijke tijdschriften moeten opzeggen door de forse jaarlijkse prijsstijgingen. De vakbladen van papier kosten al snel 1.500 euro per jaar. ,,Het werd te duur'', vertelt Anton Mangstl, directeur informatiesystemen bij de FAO, de landbouworganisatie van de Verenigde Naties, bij de VN-top in Genève over informatietechnologie.

Maar sinds twee maanden helpt internet. Met het project Agora krijgen wetenschappers op internet gratis toegang tot duizend artikelen op de hightech internetplatforms van wetenschappelijke uitgevers als Reed Elsevier en Wolters Kluwer. ,,Nu hebben ze alsnog een mogelijkheid om toegang te krijgen tot de artikelen'', zegt Mangstl enthousiast.

Landbouwonderzoekers in Angola, voedingsdeskundigen in Cambodja en milieustudenten in Armenië nemen deel aan Agora, een project van de FAO en tien grote wetenschappelijke uitgevers. Agora staat voor Access to Global Online Research in Agriculture en het initiatief moet leiden tot het uitwisselen van kennis over landbouw en milieu tussen rijke en armere landen.

Agora laat zien hoe rijke landen kunnen helpen om de kennisachterstand van armere landen te verkleinen, een van de thema's deze week in Genève. Vanavond nemen de afgevaardigden van 170 landen waarschijnlijk een verklaring en een actieplan aan waarin ze beloven dat de deelnemers zich gaan inzetten voor betaalbare en snelle internettoegang voor alle universiteiten en onderzoeksinstellingen op de wereld. Ook is het de bedoeling dat er wetenschappelijke informatie beschikbaar komt.

De grote uitgevers brengen dat sinds kort in de praktijk. Zij laten onderzoekers in ontwikkelingslanden, tot nu toe van zeventig verschillende instituten, gratis of tegen een gereduceerd tarief zoeken in hun databases met de inhoud van honderden tijdschriften. Agora, dat loopt sinds oktober, beslaat vooralsnog vierhonderd tijdschriften. Het project volgt het voorbeeld van een vergelijkbaar project, Hinari, van de Wereldgezondheidsorganisatie. Dat draait sinds januari 2002 en beslaat tweeduizend biomedische titels. Beide projecten lopen waarschijnlijk tot 2008.

Elsevier Science, een onderdeel van Reed Elsevier, is betrokken bij Agora en Hinari. ,,Wij doen dit niet om veel geld te verdienen'', vertelt A. Jongejan, bestuurder van Elsevier Science in het hoofdkantoor in Amsterdam. ,,Ik zie het als onze verantwoordelijkheid. Natuurlijk zou dit op termijn een nieuwe markt kunnen vormen, maar dat heeft geen prioriteit. Als wij niets doen laten wij de wetenschappers in ontwikkelingslanden links liggen. Als consument én als producent.''

Jongejan hoopt dat wetenschappers in arme landen zelf artikelen gaan publiceren. Elsevier Science overweegt een tijdschrift te beginnen voor dergelijk onderzoek. Ook FAO-directeur Mangstl benadrukt het belang van wetenschap uit ontwikkelingslanden. ,,Wij moeten de resultaten weten van toegepast onderzoek naar landbouwmethoden, klimaat, bodem.'' Juist op het platteland manifesteert zich een digitale kloof.

De kosten die de uitgevers maken voor Agora en Hinari vallen mee, aldus Jongejan. Alle tijdschriften zijn al in digitale vorm beschikbaar. Alleen als onderzoekers heel veel downloaden, lopen de technische kosten op, maar dat is vooralsnog niet het geval.

Waarom nog niet veel artikelen worden opgevraagd is nog niet bekend. Twee problemen waarmee onderzoekers in arme landen te maken hebben zijn wel duidelijk. ,,Gebrek aan computers en onvoldoende kennis'', zegt Jongejan. ,,Wat de techniek betreft: veel apparatuur wordt gestolen nog voordat het is aangesloten. Daarnaast is toegang tot internet relatief duur.''

Mangstl vertelt dat hij tijdens de VN-top contact heeft gelegd met hardwareleverancier Cisco. Hij wil binnenkort gaan praten over de levering van computers en netwerken. Onvoldoende kennis bij de gebruikers is een groter probleem, zegt Mangstl. ,,Veel onderzoekers weten nog niet goed hoe ze moeten zoeken in de databases.'' Elsevier Science verzorgt opleidingen voor klanten. Zo was onlangs een groep Afrikaanse bibliothecarissen op bezoek in Nederland.

Mangstl zegt dat het belangrijk is dat projecten als Agora en Hinari plaatsvinden onder de paraplu van VN-organisaties. ,,Dat zorgt voor geloofwaardigheid en continuïteit.'' Wetenschappelijke kennis over landbouw, milieu en gezondheid kan de digitale kloof dichten, gelooft Jongejan. ,,Langzaam, maar zeker. Ontwikkelingslanden hebben daarbij een voordeel: zij kunnen het stadium van de papieren informatie overslaan.''