Geglazuurde heiligen en helden

Als je er op gaat letten, kom je ze voortdurend tegen in de musea, kerken en paleizen van Toscane en Umbrië: glanzend geglazuurde terracotta reliëfs met Madonna's, engeltjes, heiligen of helden. Vaak zijn roomwitte figuren geplaatst tegen een helderblauwe achtergrond, soms ook zijn in kleding of decoratieve bloemenkransen ook andere kleuren gebruikt. Hoewel de werken dateren uit de 15de en de vroege 16de eeuw, zien die kleuren er, onuitwisbaar geëmailleerd, nog fris uit als waren ze er zojuist op aangebracht. Steevast wordt er de naam aan verbonden van de beeldhouwers uit de Florentijnse familie Della Robbia, die zich in dergelijk werk hadden gespecialiseerd.

Het zien van te veel van zulke sculpturen achter elkaar kan leiden tot een zekere Della-Robbia-moeheid. Ze lijken wel erg veel op elkaar, die beeldjes en reliëfs, en de bonte kleuren geven de werken soms iets goedkoops, kitscherigs. Maar een tentoonstelling in het Amsterdamse Bijbels Museum, waar werk van al die Della Robbia's bijeen is gebracht, laat zien dat hun werk toch veelzijdiger is, en dat de verschillende kunstenaars in kwalitatief opzicht bepaald niet inwisselbaar zijn. Aan de hand van zo'n vijftig werken, afkomstig uit Franse collecties, geeft de expositie een overzicht van de devotionele reliëfs, altaarstukken, liturgische objecten, beelden en architectonische decoratie die het atelier van de Della Robbia's hebben verlaten.

Het succes van deze kunstenaarsdynastie gaat terug tot de eerste helft van de 15de eeuw, toen Luca della Robbia (1399-1482) een procédé ontwikkelde voor het vervaardigen van het gekleurde, geglazuurde terracotta dat zijn handelsmerk zou worden. Een vroeg werk toont een fraai, ondiep reliëf met Maria en kind, omringd door engelen. Het is met de hand gemodelleerd, maar toch zijn er ten minste tien versies van bekend. Andere composities waren nog gemakkelijker reproduceerbaar, omdat ze met behulp van gietvormen tot stand blijken te zijn gekomen. Dat geldt bijvoorbeeld voor een van de mooiste werken in de tentoonstelling, een groot rond reliëf met een Madonna, die haar mollige, maar in een klassieke contraposto poserende kind teder vasthoudt. Cherubijnen omringen het tafereel, dat ook nog door een bloemenguirlande wordt omzoomd.

De tondo wordt toegeschreven aan Luca's neef, naaste medewerker en opvolger als atelierleider, Andrea della Robbia (1435-1525). Net als zijn oom, moet Andrea een vakman zijn geweest die kans zag om, ook op werken waarvan er een hele reeks werd gemaakt, zijn persoonlijke stempel te drukken. Doorgaans blijken toeschrijvingen en dateringen van dergelijke werken echter veel ingewikkelder, juist vanwege het veelvuldige hergebruik van modellen en sjablonen. Daarbij waren vaak meerdere ateliermedewerkers betrokken, en soms was de compositie ontworpen door gespecialiseerde collega-beeldhouwers van buiten de familie.

In de handen van latere generaties Della Robbia's – Andrea's vijf zonen en waarschijnlijk ook een aantal van zijn kleinzoons zouden het familiebedrijf tot in de jaren twintig van de 16de eeuw voortzetten – lijkt zich de grote omvang van de productie te gaan wreken. Waar Andrea bijvoorbeeld de gezichtstrekken van zijn Madonna's overtuigend in de klei wist te modelleren, hebben de mindere goden zwarte penseellijntjes nodig om bijvoorbeeld oogleden te accentueren. En de kleine vrijstaande beeldjes die in het atelier van Giovanni della Robbia (1469-1529/30) zijn gemaakt, vallen met hun krukkige poses en proporties, en hun kakelbonte beschildering genadeloos door de mand als de goedkope substituten voor bronzen kleinsculptuur die het in feite zijn. Op een of andere manier past het wel bij het beeld van nazaten die het artistieke erfdeel verkwanselen dat, volgens de legende, de vrouw van een Della Robbia het geheime procédé van oudoom Luca doorklepte aan de concurrentie. Daarmee kwam er een einde aan de monopoliepositie van het succesvolle maar, in de ogen van de hedendaagse Italiëreiziger, soms wat al te productieve Della Robbia-atelier.

Tentoonstelling: Della Robbia; beelden uit de Italiaanse renaissance. Bijbels Museum, Herengracht 366-368, Amsterdam. T/m 9 mei. Catalogus (Franstalig, uitg. RMN): 168 blz., €29,-. Inl. 020 6242436 of www.bijbelsmuseum.nl

    • Bram de Klerck