De pratende pop

De Italiaanse toneelschrijver Dario Fo schreef en speelt een satirisch toneelstuk over premier Berlusconi. Het publiek lacht geschokt: deze werkelijkheid behoeft geen overdrijving.

aar komt Silvio Berlusconi binnen, een in rokkostuum springende dwerg op hoge hakken. Hij heeft een soort badmuts op het hoofd. Een hoofd dat samen met de benen wordt gespeeld door acteur en toneelschrijver Dario Fo. Silvio's armen zijn van een mimekunstenaar die zich achter Fo verbergt.

De sprekende pop Berlusconi danst, springt en maakt een spagaat. Als de kleine Silvio bij zijn vrouw Veronica Lario (gespeeld door Fo's echtgenote Franca Rame) op schoot springt, buldert de uitverkochte zaal in het Romeinse Teatro Olimpico van het lachen. Het zal een van de schaarse keren zijn dat het publiek zich ongeremd laat gaan.

Want hoe absurdistisch deze episode ook is, L'anomalo bicefalo van Dario Fo en Franca Rame is bijna volledig gebaseerd op de werkelijkheid. Fo vertelt op kolderieke, maar gedocumenteerde wijze de wordingsgeschiedenis van Silvio Berlusconi. Hij refereert aan Berlusconi's vermeende relaties met de maffia, de vele processen wegens corruptie, belastingontduiking en omkoping. Hij verwijst naar de manier waarop Berlusconi zichzelf heeft verrijkt, en hij drijft de spot met Berlusconi's voorliefde voor Napolitaanse smartlappen en Vladimir Poetin.

De absurde werkelijkheid van Italië dringt zonder veel aanpassingen het theaterstuk van Fo binnen. Wat buiten in de werkelijkheid gebeurt, wordt binnen als satire gebracht. En dat geeft het publiek een ongemakkelijk gevoel, zo blijkt na afloop van de voorstelling.

,,Natuurlijk is het mooi technisch theater, prachtig gespeeld en grappig gepresenteerd'', zegt de gepensioneerde lerares Paola Baghi, die buiten voor de deur nog wat napraat. ,,Maar ik kan er maar moeilijk om lachen, omdat het tegelijkertijd allemaal echt gebeurt in Italië. De realiteit is helaas dat we in een tragisch land leven waar de werkelijkheid grotesker is dan de satire.''

Al een maand voor het stuk in première gaat, ontstaat ophef in de kranten als blijkt dat Dario Fo als Berlusconi de planken op gaat. De grote Fo, naar eigen zeggen de internationaal meest uitgevoerde nog levende toneelschrijver, de man van de Nobelprijs in 1997, de man van het strijdtheater, die in vijftig jaar tientallen maatschappijkritische stukken schreef en alles wat volgens hem niet deugde aan de kaak heeft gesteld. De man die onlangs een eigen onafhankelijke televisiezender begon die viermaal daags satire per satelliet verspreidt. Satire die andere zenders niet willen of mogen uitzenden. Deze Fo gaat zijn pijlen richten op de Italiaanse premier Silvio Berlusconi.

Nog voor het gespeeld wordt, is het stuk alweer onderdeel geworden van een nog groter theater, het theater van de werkelijkheid. Fo en zijn vrouw ontvangen dreigtelefoontjes. Eind oktober verschijnen berichten in de kranten dat het thuistheater van Fo, het Teatro Piccolo in Milaan, onder druk zou zijn gezet om Fo's productie van de planken te weren. De directeur van het theater schreef zelfs een noodbrief aan de Corriere della Sera, de grootste krant van het land. ,,Vrienden van de regering'' zouden hem ,,aanraden'' om het stuk van Fo ,,te vergeten, omdat het niet het goede moment is''. Ze dreigden de subsidie van het theater in te trekken. Enkele bestuursleden van het theater zouden hebben gevraagd de tekst van tevoren in te zien.

Een officieel verzoek daartoe bereikt Dario Fo uiteindelijk nooit, maar de gedachte hem te censureren past volgens Fo in de periode die Italië doormaakt. Belangrijke televisieprogrammamakers als Enzo Biagi en Michele Santoro worden al meer dan een jaar door de regering-Berlusconi van de buis geweerd. De afgelopen maand overkwam de actrice Sabina Guzzanti hetzelfde. Na één uitzending van haar satirische programma Raiot, waarin ze Berlusconi op de hak neemt, is het programma geschorst.

In de censuurdiscussie krijgt Fo steun uit onverwachte hoek. Van de ex-actrice Veronica Lario, de vrouw van Berlusconi, die ook in het stuk wordt verbeeld. In een interview met de krant La Repubblica zegt ze: ,,Censuur is iets verschrikkelijks – afschuwelijk en altijd onacceptabel''. Het is niet de eerste keer dat ze sympathie toont voor tegenstanders van haar man. Ze zegt er ,,zeker van te zijn dat het stuk niet zal worden gecensureerd'' en kondigt aan zelf waarschijnlijk ook naar Fo's productie te gaan kijken, omdat ze het theater van Fo en Rame waardeert.

Censuur

Ze krijgt gelijk. Het stuk verschijnt ongehinderd in de theaters. Sinds twee weken treedt Fo op. En met succes. Ondanks of juist dankzij de geruchten over censuur waren in Rome vorige week alle voorstellingen al snel uitverkocht. Tot en met maart kunnen de Italianen in andere steden nog naar de satire van Fo, die naar eigen zeggen dit jaar niet van plan was om in Italië een nieuw stuk uit te brengen.

,,Eigenlijk'', zo vertelt hij zijn publiek in de proloog, voor hij als Berlusconi opkomt, ,,wilden we het dit jaar rustig aan doen. We zijn druk geweest met voorstellingen in het buitenland, onder meer met een opera in Finland. We waren bekaf. Maar ja, toen is de toorn Gods over ons afgeroepen met de regering die we hebben...''

Het publiek applaudisseert lang. En Fo vervolgt: ,,Tientallen buitenlandse journalisten hebben ons al gevraagd hoe we ons voelen in dit land van grappige, intelligente en intuïtieve geesten die nu op de knieën zijn gedwongen. Ze vragen hoe het komt dat dit volk de essentie uit het oog heeft verloren en deze smerigheid heeft geaccepteerd.''

Uiteindelijk, zo vertelt Fo, terwijl hij wijst naar zijn vrouw Franca, ,,uiteindelijk heeft Franca gezegd: `We kunnen gewoon niet thuis blijven. We moeten iets doen, ook al zijn we moe. We rusten later wel uit.' Toen zijn we gaan schrijven. Het was makkelijk. Wij schreven een tekst en Berlusconi jatte het en voerde het uit. Daardoor moesten we telkens opnieuw beginnen. Uiteindelijk hebben we besloten om ver voor het voorstelbare uit te gaan. Tien jaar, misschien dat hij ons dan niet zou inhalen.''

Elke dag, vertelt hij, past hij de teksten aan om de ontwikkelingen bij te benen. Het doet hem denken aan het actietheater van 25 jaar geleden, toen hij ook in drie dagen een stuk schreef dat tijdens de uitvoering werd bijgeschaafd. Hij excuseert zich voor het feit dat delen vanaf papier worden voorgelezen. ,,Maar'', zo belooft Fo zijn publiek, ,,over een maand zal het stuk perfect in orde zijn. Kom dan gerust terug om het te bekijken.''

Vervolgens verschijnt hij als de cineast die een film over het leven van Silvio Berlusconi wil maken. Het decor om hem heen is sober. Veel grote verjaarde bandrecorders, oude filmcamera's, een televisietoestel, een haastig getimmerd houten podium, een gobelin en projectiescherm op de achtergrond. De regisseur vertelt de actrice Franca Rame, die Berlusconi's vrouw Veronica Lario zal spelen, wat ze moet doen en hoe het stuk in elkaar zit: ,,Als alle satires heeft het stuk een tragedie als basis. Hoofdpersonen van het sarcastisch drama zijn de Russische president Poetin en Berlusconi. Op een gegeven moment wisselen ze van hersenen.''

L'anomalo bicefalo, `De dubbelhoofdige afwijking', heet de film die ze gaan maken. De regisseur vertelt zijn actrice ter introductie iets wat onlangs echt heeft plaatsgevonden: Berlusconi, die het tijdens een internationale persconferentie opnam voor zijn vriend Poetin, toen deze een kritische vraag moest beantwoorden over de toestand in Tsjetsjenië. Nog voor Poetin iets kon zeggen nam Berlusconi het woord en zei dat de pers slecht geïnformeerd was. De verkiezingen in Tsjetsjenië – waar als burgers verklede Russische soldaten hadden meegestemd – waren volgens hem volstrekt eerlijk verlopen.

Direct na die persconferentie vertrekken Poetin en Berlusconi volgens de filmregisseur naar Sicilië, Daar heeft Berlusconi speciaal voor Poetin een villa gehuurd waar ze samen wat kunnen ontspannen. Hier begint de film L'anomalo bicefalo.

De twee blijken inmiddels zo op elkaar ingespeeld dat niet alleen de judoka Poetin, maar ook Berlusconi slaapt in een karatepak. Op een van die nachten dringen Tsjetsjeense terroristen binnen die Poetin doorzeven met kogels en vervolgens richten op Berlusconi. Die probeert ze op andere gedachten te brengen met een mop over Bush, maar tevergeefs. Poetin overlijdt en Berlusconi raakt in een coma.

De regisseur tegen zijn actrice: ,,Russische chirurgen pakken bijeen wat over is van de hersenen van Poetin. En nadat ze het hoofd van Berlusconi hebben verlost van al het overtollig materiaal, – wat een moeilijk karwei is, omdat het zo veel is – brengen ze het geheel samen in zijn hersenpan.''

Als de filmactrice heeft begrepen wat ze moet gaan spelen, komt Dario Fo als een van de Russische chirurgen binnen die enkele dagen eerder de moeilijk en complexe hersenoperatie hebben afgerond. Hij bezoekt de vrouw van Berlusconi in haar Milanese villa. Hij blijkt op de hoogte van het algemeen bekende feit dat de liefdesrelatie tussen Veronica Lario en Silvio Berlusconi niet zo gelukkig is en dat ze allebei in een andere villa wonen. Hij vraagt Veronica om een offer. ,,U moet hem een therapie geven. U moet de liefde met uw man bedrijven.''

Hersenimplantatie

Daarna komt Fo als de pratende pop Silvio Berlusconi het huis van Veronica Lario binnenhuppelen. Hij blijkt door de aanslag en de hersenimplantatie te lijden aan geheugenverlies, een wodkaverslaving en vreemde herinneringen aan een vorig leven bij de KGB. Hij vraagt zijn vrouw hoe hij haar ooit heeft ontmoet. Ze vertelt hem dat zij speelde in het theaterstuk `De magnifieke bedrogen echtgenoot'. Silvio kwam naar afloop van het spektakel naar haar toe en zei: ,,Ik ben de eigenaar van dit theater, en van de televisie en van de wijk Milano 2. Wilt u met me uit eten?'' In het restaurant zag ze hoe hij door een lijfwacht een kussentje onder zijn achterste kreeg geschoven dat hij langzaam oppompte. (Berlusconi draagt bij publieke optredens vaak schoenen met verhoogde hakken om op gelijke hoogte te komen met zijn collega's). Maar hij was charmant, zong liedjes en danste met haar, dus ze trouwden.

Silvio is nieuwsgierig hoe het verder ging. Maar de stemming van Veronica slaat om. ,,Later, toen we getrouwd waren, ontdekte ik dat je een pathologische leugenaar bent. Dat je geen vader hebt die verzetsheld was in het (neutrale) Zwitserland. Dat je 74 offshore bedrijven hebt van de Caraïben via Zwitserland tot Liechtenstein, om zo de belasting te ontduiken.'' Vervolgens passeren alle beschuldigingen en geruchten betreffende de illegale praktijken van de Italiaanse premier de revue. Veronica vertelt over een invalide huisvrouw die 90 procent van de aandelen van zijn bedrijf Fininvest in handen zou hebben gehad, dat zou zijn gebleken uit het anti-maffiaonderzoek. Ze herinnert haar vergeetachtige man eraan dat hij lid zou zijn geweest van de P2, de vrijmetselaarsloge die volgens complottheorieën betrokken is geweest bij aanslagen in de jaren tachtig in de hoop het land in chaos te storten om vervolgens de macht over te nemen. Ze vraagt hem waar het geld vandaan kwam waarmee hij zijn eerste grote project, de bouw van de Milanese wijk Milano 2, financierde. Maffia? Als Silvio uiteindelijk heeft gehoord waarom zijn vrouw op hem is uitgekeken, grijpt hij naar zijn hoofd. ,,Ik herken me niet meer. Ik ben een ramp geworden. Ik, die jongen die vroeger zo graag met sneeuw speelde.''

Berlusconi draait alle wetten terug die hem persoonlijk bevoordelen. De verlaging van de straf op boekhoudkundige fraude, het generaal pardon voor illegaal bouwen en belastingontduiking, de mediawet die hem nog meer macht over de televisie geeft, de wet die hem immuun maakte voor vervolging. Hij accepteert een gevangenisstraf van dertig jaar. Deze raadselachtige wending wordt toegeschreven aan de combinatie van de breinen van Berlusconi en Poetin. Min keer min blijkt plus, niet alleen in de wiskunde, maar ook in de hersenchirurgie.

Voor de gevangenisstraf die hem wacht, blijkt Silvio een oplossing te hebben bedacht. ,,Ik koop alle gevangenissen op, zodat ik word opgesloten in mijn eigen gevangenis.''

Hier onderbreekt de filmregisseur Fo zijn karakter Berlusconi: ,,Dit schrappen we uit de film. Anders doet hij het in het echt ook nog.''

Na afloop blijkt hoe bevlogen de 77-jarige toneelschrijver en zijn vrouw nog zijn. Met schorre stem vertelt Rame hoe zij en Fo met het geld dat haar man voor de Nobelprijs heeft gekregen 39 busjes hebben gekocht voor het vervoer van rolstoelers, opdat gehandicapten een wat mobieler bestaan kunnen krijgen in Italië. Ook de recettes van L'anomalo bicefalo, de opbrengst uit de boeken van Fo en de litho's die hij maakt, gaan naar dit goede doel.

Na afloop koopt het publiek gul en gretig. De bezoekers zijn Fo zichtbaar dankbaar. Een vrouw die werkt als medisch biologe vertelt dat ze normaal nooit naar theater gaat, maar nu wel, omdat ze verschrikkelijk boos is over wat er in Italië gebeurt. ,,Die boosheid wil ik delen. Kijkend naar de televisie lukt me dat niet. Daar wordt het beetje maatschappijkritiek wat er nog is pas na middernacht uitgezonden. Ik moet naar het theater om er mijn ongenoegen met anderen te delen.''

Partijgenoten van de premier hebben weinig waardering voor de wijze waarop Fo de tegenstanders van Berlusconi een spreekbuis verschaft. Het stuk is volgens hen pure anti-Berlusconi-propaganda. ,,Dario Fo maakt gebruik van het feit dat kritiek op Berlusconi er goed ingaat bij het theaterpubliek'', meent Berlusconi's partijgenoot Lucio Malan.

Fo zelf beklemtoont keer op keer dat zijn stuk niet alleen gericht is tegen Berlusconi. ,,Dit stuk is een aanval op iedereen, overal, die macht misbruikt.''

    • Bas Mesters