Acteur of fraudeur

Er is de laatste tijd door documentairemakers veel gezegd en geschreven over wat wel en niet mag tijdens het draaien van een film. Een scène opnieuw filmen als de oorspronkelijke beelden tegenvallen, wordt door veel regisseurs al als een zonde beschouwd. Maar een acteur inzetten, zoals Hany Abu Assad deed in zijn documentaire Ford Transit, is pas echt een absolute don't. Hoe anders is dat in de beeldende kunst, waar zo'n beetje alles geoorloofd is. De wisselwerking tussen feiten en fictie, tussen waar en niet-waar, is momenteel een van de populairste thema's onder beeldend kunstenaars.

Barbara Visser (1966) houdt zich al vanaf het begin van haar carrière bezig met het wankele evenwicht tussen registreren en ensceneren. Meermalen zette zij het publiek op het verkeerde been, bijvoorbeeld met glossy foto's van aangespoelde bootvluchtelingen die bij nader inzien modellen bleken te zijn. Legendarisch is haar gastoptreden in de populaire Litouwse soap Gimines, waarin ze in 1995 de rol speelde van kunstenares Barbora Visser, die toevallig getrouwd was met een van de artsen uit de serie.

Voor haar nieuwste werk, een video-installatie met de titel Beauty is the victory of the mind over matter, liet Visser zich inspireren door het waargebeurde levensverhaal van Thomas Neuman, een man die een gevangenisstraf uitzit omdat hij achtduizend stukken grond van de maan verkocht heeft. Gefascineerd door een krantenartikel over deze zaak begon Visser een briefwisseling met de fraudeur en zocht hem enkele malen op in de gevangenis. Hun gesprekken vormen de basis van de film. Neuman zelf komt echter niet in beeld, zijn rol wordt met verve vertolkt door de bekende Vlaamse acteur Steven van Watermeulen.

De installatie bestaat uit twee video's die aan weerszijden van een filmscherm geprojecteerd worden. Aan de ene kant zien we de acteur die vertelt over zijn ontmoeting met de gevangene, de andere kant toont diezelfde acteur, ditmaal in zijn rol als gedetineerde. Omdat de geluidsband hetzelfde is, moeten we letterlijk en figuurlijk partij kiezen. Staan we aan de kant van de blijmoedige acteur, of geloven we de wereldvreemde leugenaar?

Het beste is natuurlijk om de film twee keer te bekijken. Dan pas zie je hoe ingenieus het werk in elkaar steekt, en vooral hoe manipulatief de combinatie van beeld en geluid is. Dezelfde woorden klinken opeens heel anders aan de ommezijde van het filmscherm.

Uiteindelijk komen de twee protagonisten erachter dat zij in wezen niet veel van elkaar verschillen. De leugenaar spreekt zijn bewondering uit voor de talenten van de acteur – acteren is immers ook een vorm van liegen. Anderzijds prijst de acteur Neumans misdaad als conceptueel kunstwerk. ,,Volgens mij heeft u een idee verkocht'', zegt hij. ,,Naar mijn mening is er nog nooit een kunstenaar in de gevangenis beland voor het verkopen van gebakken lucht.'' Aan de andere kant van het scherm horen we de fraudeur mompelen: ,,Ik had die man als advocaat moeten nemen.''

Barbara Visser: New Work. Annet Gelink Gallery, Laurierstraat 187-189, Amsterdam. T/m 17 jan, di t/m vr 11-18u. Inl: 020-3302066.

    • Sandra Smallenburg