Niets staat vast in `Friedmans'

Geluk is saai – een armoedige stelling die onder kunstenaars noodgedwongen veel aanhangers heeft. Zonder ellende geen verhaal. Verder gaan filmers die beweren dat geluk eigenlijk niet bestaat. Paradijzen zijn niet paradijselijk. Vooral een modern Amerikaans paradijs, de suburb, moet het in de bioscoop vaak ontgelden, in films als American Beauty, Blue Velvet, Happiness. Van andere films leerden we eerder in dit paradijs te geloven.

De Amerikaanse documentaire Capturing the Friedmans, het debuut van Andrew Jarecki, lijkt dit paradijs ook te ontmaskeren. De film, die vorige maand het International Documentary Filmfestival Amsterdam opende, gaat over het gezin Friedman – vader, moeder en drie zoons – uit het stadje Great Neck, Long Island. Vader was leraar, moeder binnenhuisarchitecte. Eind jaren tachtig werden zij de hoofdpersonen in een seksschandaal. Vader Arnold Friedman en zijn jongste zoon Jesse zouden in de kelder van hun huis, waar ze aan kinderen computerlessen gaven, tientallen jongens herhaaldelijk hebben verkracht. Om elkaar te beschermen en hopend op lichtere straffen, bekenden vader en zoon schuld. De vader stierf in de gevangenis, de zoon kwam onlangs vrij.

Capturing the Friedmans lijkt op het eerste gezicht een documentaire als Errol Morris' klassieker The Thin Blue Line. Maar Jarecki was er niet op uit de waarheid boven tafel te krijgen – of het is hem niet gelukt. De film werkt nu in ieder geval zo dat niets komt vast te staan. Iedereen lijkt bewust of onbewust te liegen, de Friedmans, de politie, de advocaten, al dan niet verkrachte jongens. Waarschijnlijk was er in Great Neck sprake van massahysterie, zoals in dezelfde tijd in Nederland in Oude Pekela, maar helemaal zeker wordt het niet. Daarom te beweren dat `de' waarheid niet bestaat is bij dit verhaal onzin. Maar de documentaire laat wel schrijnend zien hoe moeilijk het is om de waarheid boven tafel te krijgen. Ook dat is waarschijnlijk al een grote verdienste, die enigszins wordt tegengewerkt door de manipulaties die Jarecki zichzelf bij het maken toestond.

Jarecki begon zijn film als een documentaire over de middelste zoon David Friedman, succesvol clown op verjaarsfeestjes van de kinderen van Manhattans rijken. Toevallig kwam hij achter Davids familiegeschiedenis, en verlegde hij het onderwerp van de film, die nog interessanter werd toen bleek dat Arnold op super-8 en David later op video het leven van het gezin uitgebreid hadden vastgelegd. De videobeelden van David Friedman zijn onthullend omdat er van dit soort dingen meestal geen beelden bestaan. We zien de familie ruziën over de te voeren verdediging en Jesse's laatste avond vieren voor hij de gevangenis in gaat. Het zijn vooral de filmpjes van vader Arnold die van Capturing the Friedmans een grootse documentaire maken. Op de eerste plaats al om wat ze niet laten zien: van incest of verkrachting zijn geen opnames gemaakt. Het mooie is dat dit niets bewijst; het zou alleen de grofste vorm van zelfcensuur kunnen zijn.

Anders dan professionals filmen amateurs wel het liefst verhaalloos geluk. Arnold Friedmans films lijken op alle andere homemovies; kinderen en volwassenen op verjaardagen en met mooi weer. De status van deze homemovies wordt in Capturing the Friedmans onzeker. In combinatie met David Friedmans hardnekkige geloof in zijn vader worden de films ontroerend. Híj laat zich zijn paradijs in ieder geval niet afnemen.

Capturing the Friedmans. Regie: Andrew Jarecki. In 6 bioscopen.