`Mensenrechten zijn op tweede plaats gekomen'

De secretaris-generaal van Amnesty International, Irene Khan, maakt zich zorgen. De grote aanhangers van mensenrechten tijdens de Koude Oorlog verkwanselen deze nu in de naam van veiligheid.

Halverwege het gesprek windt Irene Zubaida Khan (46), secretaris-generaal van Amnesty International, zich duidelijk op. ,,Luister, wij zijn het niet die deze regels hebben bedacht en we bedenken ook geen nieuwe regels. Dat zou wel al te makkelijk zijn. De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, die vandaag 55 jaar geleden tot stand kwam, is de maatstaf. En die is door alle landen ondertekend, en daar dienen ze zich aan te houden.''

Het gesprek gaat over Amnesty International en de veranderende koers van de 1,5 miljoen leden tellende mensenrechtenorganisatie sinds Khan daar, na 21 jaar bij de Vluchtelingenorganisatie van de VN, in augustus 2001 aantrad. Amnesty richt zich niet langer exclusief op de rechten van gewetensgevangenen, en gaat binnenkort meer nadruk leggen op de rechten van vrouwen en vluchtelingen. Zo begint de organisatie in maart met een wereldwijde `Stop Geweld tegen Vrouwen'-campagne.

De veranderende koers is een logisch gevolg van de huidige wereldpolitiek, zegt Khan, waarbij mensenrechten ondergeschikt zijn geworden aan de veiligheidsagenda van enkele landen. ,,Steeds meer mensen worden doelwit niet om wat ze doen, maar om wie ze zijn.''

,,De ergste schendingen van mensenrechten in veel landen is ongelijkheid. En discriminatie kan niet alleen door burger- en politieke rechten worden aangepakt. We moeten naar het hele spectrum van sociale, culturele en economische rechten kijken. Tegenwoordig is het ontbreken van basisrechten – voedsel, water, gezondheidszorg en onderwijs – net zo belangrijk als het ontbreken van vrijheid van meningsuiting. Als mensen hebben we ál die rechten nodig.''

Ze neemt de woorden `terrorist' en `terrorisme' op geen enkel moment in de mond. Als ze spreekt over de 'oorlog tegen terrorisme' beelden haar handen de apostrof uit of zegt ze `de oorlog tegen het zogenoemde terrorisme'. ,,Het is een politiek beladen term: de terrorist van de een is de vrijheidsstrijder van de ander'', zegt Khan. ,,Wist je dat Nelson Mandela een terrorist werd genoemd?''

De wereld is niet veiliger geworden sinds 11 september 2001, vindt Khan. Ze maakt zich met name boos over het feit dat ,,de grote aanhangers van mensenrechten tijdens de Koude Oorlog deze nu in de naam van veiligheid verkwanselen''. ,,Om hun bondgenoten niet tegen het hoofd te stoten, wordt er even niet over mensenrechten gesproken. Een Europese minister van Buitenlandse Zaken zei tegen me `mevrouw we zijn nu even niet in een positie om met Rusland over mensenrechten te spreken, we gebruiken een basis in Dagestan voor onze operatie in Afghanistan'.''

Het geeft de rest van de wereld de boodschap dat mensenrechten alleen gelden in goede tijden en in slechte tijden principes opzij kunnen worden geschoven, meent Khan. ,,Als regeringen als die van de Verenigde Staten openlijk en botweg mensenrechten schenden, is dat een teken voor meer onderdrukkende regimes. `Ok, als de VS dat kunnen, dan kunnen wij dat ook'. Het aantal gevangenen die zonder berechting gevangen zitten, is toegenomen. Het aantal martelingen en andere mensenrechtenschendingen eveneens.

,,Ik hoor het voortdurend als ik spreek met regeringsleiders in Afrika, in Azië, in het Midden-Oosten. Ik was vorig maand in Brazilië en sprak met president Lula over mishandelingen door de politie. Hij zei: `goed, maar wat gaat u doen aan Guantánamo Bay [waar de VS 660 gevangenen zonder veroordeling vasthouden, red.]?

,,Bovendien verergeren aanslagen van gewapende groepen die zeggen in de naam van vrijheid te strijden. Zie Istanbul, en daarvoor Indonesië, Marokko en op dit moment Irak. Nee, de wereld is er niet veiliger op geworden.

,,De fout is dat de veiligheidsagenda van de VS een beperkte agenda is – over wiens veiligheid spreken we? De echte bronnen van onveiligheid zijn voor veel mensen het onvermogen medicijnen te krijgen, genoeg eten te hebben. `Terrorisme' is voor hen niet het belangrijkste, maar door het dat te maken en andere zaken te negeren, voed je ongenoegen en boosheid. Politieke retoriek over `goed en kwaad' en `je bent voor of tegen ons' legt bovendien de nadruk op ongelijkheid, demoniseert mensen. Racisme en xenophobie zijn, vooral in Europa een overduidelijk onderdeel van de samenleving geworden en de slachtoffers zijn asielzoekers, vluchtelingen en buitenlanders. Tenzij mensen zich veilig gaan voelen, zullen landen niet veilig worden.''

Ze beseft dat regeringen hun burgers proberen te beschermen. ,,Maar dat kan binnen het raamwerk van de mensenrechten.. Je kan niet zo maar mensen opsluiten zonder berechting, zoals op Guantánamo Bay gebeurt. Een staat heeft de plicht de onschuldigen én de schuldigen te beschermen. Als je dat niet doet, loop je het risico de rechten van de onschuldigen te schenden. Veiligheid is het beste gewaarborgd als mensenrechten worden gerespecteerd.''

,,Elf september was natuurlijk verschrikkelijk, maar na de eerste paniek beseffen nu gelukkig veel mensen dat je niet juist die waarden moet opgeven die geweld probeert te vernietigen. Als ze de waarden van de rechten van de mens aanvallen, en als regeringen in die val lopen door bijvoorbeeld te martelen, wat is er dan nog over van onze principes?

    • Titia Ketelaar