Is het leven niet teleurstellend?

Over de stijl van de Japanse filmmaker Yasujiro Ozu, de `poëet van het alledaagse' die op 12 december honderd jaar geleden werd geboren, zijn boeken vol geschreven. Is zijn stijl transcendentaal, zoals criticus – en latere regisseur – Paul Schrader in 1972 schreef? Of spaarzaam en minimalistisch, zoals een latere generatie filmwetenschappers dacht? De camera staat meestal laag, observeert de acteurs vanaf een discrete afstand en beweegt vrijwel niet. Acteurs kijken soms rechtstreeks in de camera en stille tussenshots verbinden scènes.

Minder gemakkelijk is het om het effect van deze filmische keuzes te duiden. Doordat Ozu geen gebruik maakt van filmische trucs – zoals close-ups of een dynamische montage – om de toeschouwer in zijn verhaal te trekken, komt alle aandacht op de levensechte personages en het met veel aandacht voor alledaagse handelingen gemaakte scenario te liggen. Ozu en zijn vaste coscenarist Kogo Noda besteedden dan ook veel aandacht aan hun scripts, waarna hij acteurs niet om hun spelvermogen castte maar om hun eigen karakter. Hij wilde echte mensen, geen acteurs die echte mensen proberen te spelen. Zijn personages maken fouten, ze worden dronken, zijn veranderlijk en egoïstisch. En die menselijkheid ontroert. Juist het spaarzame gebruik van filmische middelen vergemakkelijkt die ontroering – alle franje is weggekapt.

Vijftig jaar geleden maakte Ozu Tokyo Story, een van zijn vele naoorlogse films over veranderende familiebanden in het contemporaine Japan. Shukishi en Tomi maken een lange reis naar hun kinderen in Tokio. Daar aangekomen merken ze dat ze niet heel erg welkom zijn. Ze worden naar een luidruchtig hotel gestuurd. De enige oprecht aardige persoon is schoondochter Noriko, die getrouwd was met hun in de oorlog gesneuvelde zoon.

Ozu maakt veel expliciet in dialogen: de teleurstelling van de ouders over (het egoïsme van) hun kinderen en de ontdekking dat ze helemaal niet zo goed af zijn als Shukishi en Tomi dachten. Minder expliciet verwerkt Ozu het begrip voor de schaduwzijde van mensen en zijn levensvisie dat verandering onvermijdelijk is: wat er ook gebeurt, het leven gaat rustig door.

In Tokyo Story verdwijnt de oude generatie om plaats te maken voor een generatie die veel waarde hecht aan geld, status en het najagen van hun eigen plezier. ,,Is het leven niet teleurstellend', vraagt de jongste dochter aan Noriko. Het bevestigende maar berustende antwoord resoneert nog lang na.

Tokyo Story wordt heruitgebracht in een nieuwe kopie waarvan de kwaliteit wat tegenvalt: het zwart-wit contrast is te hoog (waardoor details in het wit en zwart verloren gaan) en het beeld is wat onscherp. Maar de ontroering blijft.

Tokyo Story (Tokyo monogatari). Regie: Yasujiro Ozu. Met: Chishu Ryu, Chieko Higashiyama, Setsuko Hara, Haruko Sugimura. In: Filmmuseum Amsterdam

    • André Waardenburg