12.000 antennes in het stille, Drentse land

Tussen Buinen en Exloërveen wordt gebouwd aan de grootste radiotelescoop ter wereld. Boeren verkopen hun land voor dit unieke experiment.

De eindeloze leegte van de akkerlanden tussen Buinen en Exloërveen roept niet direct associaties op met de oerknal van 14 miljard jaar geleden. Toch kunnen vanaf dit vergeten stuk land langs de rand van de Hondsrug binnenkort signalen worden opgevangen die sinds de begintijd van het heelal onderweg zijn naar de aarde. Midden in het land staat een netwerk van tientallen pyramidevormige antennes met een hoogte van twee meter, elk bestaande uit vier zwarte pvc-buizen en een versterker die radiogolven opvangt.

De proefopstelling van het sterrenkundig instituut Astron moet in 2006 zijn uitgegroeid tot de grootste radiotelescoop ter wereld. Het project Lofar (Low Frequency Array) is internationaal uniek om allerlei redenen. De telescoop wordt opgebouwd uit een netwerk van 25.000 antennes die langs lange, slingervormige lijnen vanuit Drenthe tot diep in Noord- en Midden-Duitsland worden geplaatst. Al die antennes worden door glasvezelkabels verbonden met een computer, waardoor één reuzetelescoop ontstaat met een diameter van 350 kilometer. Het hart van de telescoop, met ruim 12.000 antennes, komt in dit desolate gebied van de gemeente Borger-Odoorn te liggen. ,,Omdat er veel ruimte is, omdat er door het ontbreken van industrie en wegen weinig elektromagnetische straling is en omdat het niet ver van ons hoofdkantoor in Dwingeloo is'', zegt Peter Bennema van Astron in een grote container, volgestopt met kabels, testapparatuur en een paar stoelen, midden in het veld.

De telescoop wordt honderd maal gevoeliger dan het stelsel van veertien telescopen in Westerbork, dat op dit moment één van de sterkste radiotelescopen ter wereld vormt, zegt Bennema. ,,Met de nieuwe telescoop kunnen we straks voor het eerst zeer zwakke signalen opvangen van de eerste sterren en melkwegstelsels die kort na de oerknal zijn ontstaan'', aldus Bennema. Daarmee kan onderzoek worden gedaan naar het ontstaan van sterren en planeten. Ook kunnen ermee veel eerder `zonnestormen' worden waargenomen dan nu, waardoor schade aan elektriciteitsnetwerken en satellieten kan worden beperkt.

Het project kost 150 miljoen euro en wordt betaald door Astron, een aantal gerenommeerde onderzoeksinstituten in Zweden, Duitsland en de Verenigde Staten, waaronder het US Naval Research Laboratory. Ook de EU en de Nederlandse overheid steken tientallen miljoenen in het project.

Om het centrale deel van de telescoop te kunnen aanleggen heeft Astron 320 hectare nodig, waar de vele duizenden antennes in groepjes van tweehonderd bij elkaar worden gezet. Dat land zal moeten worden aangekocht van veertig grondeigenaren. Van tegenstand heeft Astron nog niets gemerkt, maar de officiële procedure is nog maar net begonnen.

Wel heeft Astron al bij het bekendmaken van de plannen, begin dit jaar, contact opgenomen met de landeigenaren en de `omwonenden', voor zover daar sprake van is in lange lintdorpen als Buinerveen en Exloërveen - plekken zo afgelegen dat er zelfs geen kabel-tv is. ,,Ik denk niet dat we er veel last van zullen hebben'', zegt Hans Marskamp, juridisch adviseur en inwoner van Exloërveen. Hij woont op enkele honderden meters van de dichtstbijzijnde antennes. ,,Ik vind het ook wel een mooi project. Als de keuze is: Australië of Exloërveen, dan maar liever hier. Misschien levert het de gemeente wel wat werkgelegenheid op.''

Van de boeren die worden aangeschreven met het verzoek hun land te verkopen wilden sommigen sowieso al stoppen, zegt Erik Huizing in Buinen. Hij is bestuurder van de Noordelijke Land- en Tuinbouwbond (NLTO) en eigenaar van 25 hectare van de grond waarop Astron het oog heeft laten vallen. ,,De grond die Astron wil kopen is erg drassig, dus niet de beste landbouwgrond. Als ik er een beter stuk voor kan terugkrijgen, dan werk ik graag mee. Zo denken alle boeren erover.''

Via de Dienst Landelijk Gebied, die een soort grondpot voor de landbouw beheert, kunnen de Drentse boeren ruilen met stukken land elders. Om de twijfelaars over de streep te trekken geeft Astron de boeren een bonus van 2.000 euro per hectare als zij voor 2005 hun land hebben verkocht. Astron wil dat Lofar in 2006 volledig operationeel is, omdat de zon in dat jaar relatief weinig uitbarstingen kent die verstoringen in de buitenste lagen van de dampkring veroorzaken. In dat jaar is het `zicht' op het heelal optimaal.

De stichting Het Drentse Landschap heeft gemengde gevoelens over het project, zegt assistent-rentmeester Melle Buruma. ,,Zo'n vergeten gebied als dit, met zoveel openheid, is heel zeldzaam in Nederland. We vinden het jammer dat daar nu ook al begerig naar wordt gekeken en dat het niet gewoon kan blijven zoals het is.'' Anderzijds ziet de stichting ook kansen voor natuurontwikkeling in een gebied dat nu wordt bewerkt door boeren. ,,Als de landbouw verdwijnt kan er een uniek kwelwatergebied ontstaan.''

Ook al wordt het gebied ontsierd door antennes, de sensoren zelf richten geen schade aan; ze ontvangen slechts signalen die worden doorgegeven aan een computer. Plannen voor bouwwerken in het gebied heeft Astron niet. Daarbij zal het gebied verboden terrein worden voor auto's en andere menselijke ingrepen, om de streek te vrijwaren van elektromagnetische straling. ,,Als al die antennes hier staan, is het vooral stil'', zegt Peter Bennema van Astron.

De gemeente Borger-Odoorn zegt ,,hartstikke blij'' te zijn met de komst van Lofar. Volgens project-coördinator Fred Ietswaart rekent de gemeente op een economische ,,spin-off'', doordat het project zowel bedrijvigheid als toeristen zal aantrekken. Bovendien kan het Lofar-project nog om andere redenen nuttig zijn voor de overwegend agrarische regio. De Wageningen Universiteit heeft plannen om de antennes uit te rusten met draadloze sensoren waarmee onderzoek kan worden gedaan naar productieprocessen en precisielandbouw. Een ander deelonderzoek op de Lofar-lokatie moet worden gedaan door geofysici die met seismische sensoren in de aardbodem kennis kunnen vergaren over bodemdaling, aardbevingen en het beheer van de waterspiegel als gevolg van de gaswinning in Noord-Nederland.

    • Rob Schoof