Onderhoud van normen

EEN VAN de opmerkelijkste veranderingen in Amsterdam is het feit dat fietsers 's nachts een brandend voor- en achterlicht hebben. Dit is te danken aan consequent straffen door de politie van fietsers zonder licht. Tot voor kort hield vrijwel geen fietser zich aan de regels omdat de politie fietsers nooit bekeurde voor een overtreding. Met de kans op extra doden en gewonden in het verkeer als gevolg. Het rapport van de Raad voor Wetenschappelijk Regeringsbeleid Waarden, normen en de last van het gedrag spoort de overheid aan tot consequente rechtshandhaving. Ook maatschappelijke organisaties – scholen bijvoorbeeld – moeten de interne regels handhaven. Dat dit lang niet altijd gebeurt, blijkt uit de grote moeite die het het spoorwegpersoneel kost om de directie te overreden tot extra bewaking op spoorroutes die worden geplaagd door vandalisme en terreur van jonge passagiers. In het verleden hebben de overheid en instellingen bij wet- en regelhandhaving calculerend gedrag vertoond. Als de inzet van extra personeel op trams en treinen niet meer geld in de vorm van kaartjes en boetes opleverde dan het kostte, dan bleef controle uit. Het rapport rekent af met calculerend gedrag. De overheid en de maatschappelijke organisaties moeten volgens het rapport grondig onderhoud plegen.

HET RAPPORT verzet zich tegen het opleggen van waarden en normen die niet in de wet zijn vastgelegd. In die zin is het een liberaal stuk, dat de waarden van de verlichting en democratie ondersteunt. Er zijn vele soorten onbeschoft gedrag – voordringen in de winkel bijvoorbeeld – die de overheid niet kan stoppen en die mensen onderling moeten regelen. De overheid moet wel de beginselen van de pluriforme rechtsstaat en democratie ondersteunen, maar de onderdanen hebben niettemin het recht om daar een andere mening over te hebben. Het is van belang dat de mensen in een rechtsstaat in vrede met elkaar kunnen leven. De normen die dat ondersteunen kunnen worden uitgedragen door de overheid en andere instellingen, zoals scholen of bij inburgeringscursussen.

Premier Balkenende heeft het populaire thema normen en waarden in verkiezingscampagnes uitgedragen, zonder aan te geven wat hij ermee bedoelde. Iedereen kon het naar wens invullen. Het rapport heeft een duidelijk onderscheid gemaakt tussen het probleem van normoverschrijdend gedrag en het vraagstuk van waarde- en cultuurverschillen. Balkenende onderschrijft kennelijk het rapport wel, maar kan toch niet laten om zo nu en dan een stapje verder te gaan met moralisering, zoals bijvoorbeeld met zijn kritiek op satire op het koninklijk huis. Hij vindt het lastig om passief te blijven als het normbesef op een hellend vlak raakt. Toch onderschrijft hij de stelling van zijn leermeester, de Amerikaanse communitarist Amitai Etzioni, dat normbesef niet van bovenaf kan worden opgelegd, maar uit de samenleving en haar instellingen zelf moet komen. De overheid is er voor de wet. In een klimaat van bezuinigingen zullen het kabinet en de maatschappelijke instellingen de handen vol hebben aan onderhoud en handhaving van de wet en de regels.