`Ik wil geen symbool worden'

Morgen krijgt de Iraanse Shirin Ebadi haar Nobelprijs. Ze zet haar strijd tegen het Iraanse systeem voort, maar wil die niet leiden.

Shirin Ebadi (56), de Iraanse winnares van de Nobelprijs voor de Vrede, is een vrouw van weinig woorden. Ze zit achter hetzelfde bureau waar ze al jaren zit, in het souterrain van haar huis in een middenklassewijk in Teheran. De kelderverdieping is haar advocatenkantoor. Behalve met gewone rechtszaken als echtscheidingen en andere conflicten, houdt Ebadi zich hier bezig met haar Vereniging van verdedigers van de mensenrechten, die politieke gevangenen kosteloos rechtsbijstand geeft. Daar is ze niet succesvol mee: de meeste zaken heeft ze verloren of zijn geschorst door de Iraanse rechtbanken. Drie jaar geleden belandde ze zelf in de gevangenis wegens verstoring van de openbare orde toen ze een video met bekentenissen van een conservatief knokploeglid openbaar maakte.

Morgen neemt ze in Oslo de Nobelprijs in ontvangst. Maar Nobelprijs of niet, Ebadi gaat onvermoeibaar door met haar aanvallen op het Iraanse rechtssysteem. Met het wetboek en de Universele verklaring van de rechten van de mens in de hand, want dialoog en overtuiging zijn volgens haar de enige juiste manieren om onrecht te bestrijden. Van revoluties, opstanden en heroïsche figuren moet Ebadi niets hebben: ,,Die voorkomen juist dat mensen vrij leren denken'', zegt ze. ,,Ik wil geen symbool worden voor de Iraniërs, mensen moeten leren naar zichzelf te luisteren en niet naar leiders.''

Een symboolfunctie wil ze niet, maar de afgelopen maanden heeft ze wel menig Iraans heilig huisje omver geschopt. Tijdens een persconferentie in Parijs stond ze zonder de in Iran verplichte hoofddoek de internationale pers te woord. Morgen zal met een onbedekt hoofd de prijs in ontvangst nemen. Ze zal de Noorse kroonprins Haakon, die zijn zieke vader vervangt, ook de hand schudden. Handen schudden met iemand van de andere sekse is officieel verboden in Iran. Tijdens een studentenbijeenkomst in Teheran zes weken geleden deed ze dit ook al voor zeker 1.000 toeschouwers. Toen ze op 14 oktober op het vliegveld van Teheran aankwam eiste ze in toespraak voor duizenden mensen te ondubbelzinnig de vrijlating van alle politieke gevangenen in Iran.

Ebadi wil veranderingen in Iran, maar ze wil dat die van binnenuit komen en een basis hebben. ,,Tijdens de protesten in Iran in juni reden mensen toeterend in hun auto's rond. Wat verander je daar nou mee? We moeten boeken schrijven, essays publiceren en toespraken houden. Alleen via de dialoog kan Iran veranderen'', vindt ze. ,,Als de mensen het willen kan alles.''

Aan wilskracht heeft het Ebadi nooit ontbroken. Als eerste vrouwelijke rechter in Iran werd ze na de islamitische revolutie van 1979 gedegradeerd tot secretaresse van dezelfde rechtbank waar ze leiding aan gaf. De revolutie die waardigheid en gelijkheid voor de vrouw beloofde, bracht de shari'a waarin was bepaald dat het leven van een vrouw de helft waard is van dat van een man. In plaats van koningin Farah Diba werd Fatima Zahra, dochter van de profeet Mohammed, het nationale rolmodel voor vrouwen. Op muurschilderingen in Iran worden vrouwen aan haar karaktereigenschappen herinnerd: haar gelovigheid, kuisheid en goed huisvrouwschap. Ebadi richt zich liever op de andere kant van haar persoonlijkheid. ,,Ik bewonder Fatima om haar strijd tegen onrecht en als vechter voor haar eigen rechten. Alle vrouwen zijn ook huisvrouw, ik ook, maar het is Zahra's gevecht dat me écht interesseert.''

Haar kennis van de islam is een van de redenen waarom het Iraanse religieuze establishment moeilijk greep kan krijgen op Ebadi. Anders dan andere belangrijke strijders voor de mensenrechten is de Nobelprijswinnares een overtuigd moslim die vijf keer per dag bidt en geestelijken van repliek kan dienen als ze hun interpretatie van de islam als waarheid brengen. Ze kent de Koran en bestrijdt de geestelijken met hun eigen wapen.

,,Ik heb altijd gezegd dat de islam niet tegen de democratie is. Dat mensenrechten en islam samen kunnen gaan. Ik strijd tegen de patriarchale samenleving waar mannen het voor het zeggen hebben'', zegt Ebadi. ,,Zijn mannen ooit gedwongen in islamitische landen om bijvoorbeeld een pak aan te trekken? Waarom zijn er altijd beperkingen voor vrouwen en niet voor mannen?''

Even bezorgd volgt ze de discussie die er onder andere in Frankrijk en Nederland wordt gevoerd over het verbieden van hoofddoekjes op scholen. ,,Het weren van vrouwen omdat ze een hoofddoek dragen is precies hetzelfde als het verplichtstellen ervan'', vindt Ebadi. ,,Ik geloof in vrijheid. Vrijheid om de hoofddoek af te doen en vrijheid om hem op te zetten.''

Als Ebadi morgen de Nobelprijs in ontvangst neemt zullen conservatieve Iraanse kranten weer knarsetanden van woede. ,,Iraanse vrouw wint 1,3 miljoen dollar'', schreef de krant Jomuri-e Islami smalend nadat het nieuws van de Nobelprijs bekend werd gemaakt. Shirin Ebadi geeft er niet om. ,,Het is mijn wens om in een land te wonen waar geen politieke gevangenen zijn, waar de mensen kunnen zeggen wat ze denken en waar de pers kan schrijven wat ze wil.''