`Ben ik minder omdat ik plat praat?'

Regisseur Koos Terpstra leert zijn acteurs de conventies stelselmatig af. Zijn `Pygmalion' gaat vanavond in première met een dubbele bezetting. ,,Dat houdt het toneel levend.''

,,Nu eerst de tomatensalade-scène.'' De repetities van Pygmalion zijn begonnen en regisseur Koos Terpstra van het Noord Nederlands Toneel heeft aan een paar woorden genoeg om de boel op gang te brengen. Haast niemand kent het toneelstuk Pygmalion. Wel de musical, en vooral de film. Dankzij My Fair Lady, met Audrey Hepburn en Rex Harrison in de hoofdrollen, werden het vulgaire bloemenverkoopstertje Eliza Doolittle en de hooghartige professor Higgins klassieke personages.

In het verhaal van George Bernard Shaw (1856-1950) sluit Higgins, spraakleraar en taalwetenschapper, met een vriend een weddenschap af. Hij zal van dat straatmeisje weleens een dame maken door haar een deftige spraak aan te leren. In de tomatensalade-scène moet zij tot gekmakens toe dat ene woord nazeggen. In Groningen wordt de rol bij aanvang van de repetitie door Lotje van Lunteren gespeeld.

Yorick Zwart speelt de professor, maar Terpstra is niet onder de indruk: ,,Je moet haar als een ding beschouwen. Dát is vernederen.''

,,Kun je haar tong niet vastpakken?'' vraagt een van de acteurs. Zwart probeert het, maar zijn tegenspeelster biedt te veel weerstand.

,,Maak haar zo gek dat zij het vrijwillig laat gebeuren'', hitst Terpstra hem op. En dan: spelerswisseling! Zwart gaat eruit, Martijn de Rijk erin.

De Rijk acteert ingehoudener, met intimiderende stiltes. Aan het eind van de les krijgt Eliza een chocolaatje. De regisseur: ,,Dat moet uitermate náár. Alsof je aan een paard een suikerklontje geeft.'' Aan de zijlijn slaat Yorick Zwart zijn stand-in kritisch gade.

Met de acteurs van het Noord Nederlands Toneel, zijn eigen gezelschap, gooit Terpstra de ene theaterconventie na de andere omver. Hij schafte de premières af, gaf klassieke rollen aan cabaretiers en nu komt hij dan met het idee van een dubbele cast. ,,Dubbel? Veel meer dan dubbel, man!''

In de Groningse Machinefabriek is het lunchpauze, maar Terpstra eet niets, hij hangt in zijn werkkamer over de tafel heen en schreeuwt.

,,Zestien verschillende casts heb ik al! Want bijna elke avond krijgt er wel iemand een andere tegenspeler. Ik werk met dubbele spelers. En dat doe ik om het toneel levend te houden. Het systeem waarin acteurs vijftig avonden achter elkaar in hetzelfde stuk staan slaat echt nergens op. Want het zijn vaak slechte stukken en de acteur kan er nooit even uitstappen om afstand te nemen. Bij zo'n dubbele bezetting kan dat wel. Door te kijken wat de ander van zijn rol maakt doet hij ideeën op en is hij niet meer alleen verantwoordelijk voor zijn rol. Op school leerde je om je alleen met je eigen rol te bemoeien, maar acteurs moeten juist op de rollen van de anderen letten. Zo gaat het in het leven toch ook? Ik ben nooit met mezelf bezig, ik ben bezig met het interpreteren van het gedrag van de mensen om me heen. Acteurs die hun eigen voorstelling kunnen zien krijgen een beter beeld van de inhoud. En omdat ze bijna elke avond in een andere constellatie spelen blijven ze fris en wakker.''

In het begin, geeft Terpstra toe, hadden de spelers geen zin. Ze vonden Shaws toneelstuk uit 1914 oubollig en saai. ,,Toen heb ik een vurig pleidooi gehouden. De treurige ontwikkeling van straatmeid tot dame, zei ik, herkennen we bij onszelf. Wij allemaal verwijderen ons van onze afkomst en raken iets van onszelf kwijt. Sinds ik aan het toneel ben en beroemde vrienden heb kan ik daar met de mensen van vroeger niet meer over praten. Er is iets kapotgegaan. En dan die arrogantie om de ander te willen vormen naar jouw beeld! Om de lagere klassen te dwingen zich aan de hogere aan te passen! Ben ik omdat ik plat praat soms minder dan jij met je ABN? Wat leert dat bloemenmeisje daar nou helemaal bij die Higgins? Wat leer je nou op school? Alles wat er echt toe doet heb ik geleerd in het leven. Namelijk: hoe gedraag je je sociaal, hoe ga je om met liefdesverdriet, met verlies, met tegenslag, met de dood. Kom je daar goed uit, dan krijg je zoiets als beschaving. Wat dus heel iets anders is dan klassieke muziek mooi moeten vinden en netjes praten.''

Pygmalion. T/m 20 dec in De Machinefabriek, Groningen. Tournee t/m 10 april. Inl: 050-3113 388 of www.nnt.nl