Voorlopig lijdt vooral het volk van Zimbabwe

Zimbabwe is uit het Gemenebest gestapt. Londen zegt tevreden te zijn, maar de kwestie Zimbabwe heeft de Angelsaksische alliantie aan het wankelen gebracht.

In de ambtswoning van president Robert Mugabe van Zimbabwe, State House in de hoofdstad Harare, rinkelde de telefoon onophoudelijk. Nigeria aan de lijn. Leiders uit Jamaica, Nigeria en Zuid-Afrika wilden Mugabe het nieuws hoogst persoonlijk brengen dat Zimbabwe's lidmaatschap van het Gemenebest, voor vier dagen bijeen in Abuja, tot onbepaalde tijd is opgeschort. Dat wil zeggen tot de mensenrechtenschendingen ophouden en de regering weer met de oppositie praat. De telefoontjes moesten een punt zetten achter een dagenlang debat over Zimbabwe op de Gemenebest-top, die eigenlijk over aids, terrorisme en de ongelijkheid van de wereldhandel zou gaan.

Maar Mugabe's antwoord luidde het begin in van nog veel meer dispuut. ,,Onacceptabel'' noemde de president het besluit en kondigde aan dat Zimbabwe niet langer lid wenst te zijn van de club van voornamelijk voormalige Britse kolonies. Als de leiders van Jamaica, Nigeria en Zuid-Afrika nog eens langs willen komen in Harare, prima, maar dat zullen ze dan op persoonlijke titel moeten doen. In Mugabe's ogen bestaat de Gemenebest niet meer.

,,Erg tevreden'', zegt de Britse regering te zijn over de uitkomst van de top. Maar de in de woorden van Mugabe ,,goddeloze Angelsaksische alliantie'' verlaat Abuja met talloze vraagstukken. Welk drukmiddel heeft het Gemenebest nog om de Zimbabweaanse regering tot hervormingen te dwingen nu Mugabe de enige mogelijke sanctie, opschorting van het lidmaatschap, uit handen heeft geslagen? Heeft de organisatie bestaansrecht als de jaarlijkse top niet verder komt dan een welles-nietes over de straf van een van de leden? En is het Gemenebest als George Orwells Animal Farm, zoals Mugabe het afgelopen weekend op het jaarcongres van regeringspartij ZANU-PF donderde? Zijn sommige leden meer gelijk dan anderen? Lees: bepaalt het Westen de koers?

De laatste kwestie ergert de meeste landen in het zuiden van Afrika. Zambia, Namibië, Mozambique, Malawi en Zuid-Afrika vochten in Nigeria als een leeuw voor buurland Zimbabwe. Op de nationale congressen van de regeringspartijen in Zuidelijk Afrika wordt Engeland er vaak van beticht de mensenrechtensituatie te misbruiken om de Britse belangen in de oud-kolonie te verdedigen.

Vooral de Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki was de afgelopen dagen ongemeen fel. Volgens Mbeki werkt het isolement van Zimbabwe averechts en moet de dialoog op gang blijven. Zelfs al heeft de stille diplomatie tussen Pretoria en Harare onder zijn leiding het afgelopen jaar geen zichtbaar resultaat opgeleverd.

De Zuid-Afrikaanse president lijkt in toenemende mate geïrriteerd door de Britse en Australische dominantie in de organisatie van 54 landen. Achter de schermen lobbyde hij de afgelopen dagen driftig tegen de herverkiezing van de Australiër Don McKinnon als secretaris-generaal van het Gemenebest. Mbeki's ijver werd tweemaal bestraft. McKinnon won de stemming dit weekend met 40 tegen elf. En premier Blair wees Mbeki aan als de grootste hindernis voor overeenstemming binnen het Gemenebest.

Mbeki's ramkoers heeft ervoor gezorgd dat oude wonden binnen het Gemenebest weer zijn gaan etteren. Begin jaren negentig kreeg Margaret Thatcher het aan de stok met de Afrikaanse landen over de behandeling van het blanke apartheidsregime in Zuid-Afrika. De voormalige Britse premier was naar de zin van Zuid-Afrika's buurlanden te gretig in het aanhalen van de banden met de regering in Pretoria, die in 1961 uit het Gemenebest stapte na harde kritiek op Zuid-Afrika's rassenwetten.

De zwart-wit tegenstelling die door de kwestie Zimbabwe binnen het Gemenebest lijkt ontstaan zorgt voor ongemak bij de westerse lidstaten en de Zimbabweaanse oppositie. Het gaat niet om ras, zeggen Australië en Engeland en wijzen driftig op Pakistan, waarvan het lidmaatschap sinds de militaire coup van president Musharaf in 1999 ook is opgeschort. ,,Mugabe is niet Zimbabwe'', zegt de oppositie en roept andere internationale organisaties op de Zimbabweaanse regering op een zelfde manier te straffen.

De Zimabweaanse regering beschouwt de raciale tegenstellingen binnen het Gemenebest als erg handig om Mugabe's historische gelijk te onderstrepen. ,,Zimbabwe is het slachtoffer van internationale sabotage'' klonk het de afgelopen dagen in Harare en ,,racistische leiders gebruiken het Gemenebest om ons te straffen voor de landhervormingen''. Het afscheid van het Gemenebest verlost Mugabe bovendien van ongewenste druk tot onderhandelingen met de oppositie of een beslissing tot vervroegd aftreden.

Voorlopig heeft vooral de Zimbabweaanse bevolking last van het weekendje Abuja. Zonder lidmaatschap van het Gemenebest loopt Zimbabwe tal van handelsvoordelen mis . Ook voorrang bij werk- en verblijfsvergunningen in Groot-Brittannië krijgen de Zimbabweanen nu niet meer. En die zijn erg populair dezer dagen.