Een wolk van een x

Sinds wanneer kennen we eigenlijk de uitdrukking een wolk van een baby? Al heel lang. Dat wil zeggen, de uitdrukking een wolk van een x is al heel oud, maar die baby is er pas veel later bijgekomen, simpelweg omdat wij het Engelse leenwoord baby pas in de tweede helft van de 19de eeuw uit het Engels hebben overgenomen. Om precies te zijn is baby in 1875 voor het eerst opgetekend, in een artikel in het literaire tijdschrift De Gids, in de zin: ,,De teedere rose vingertjes van de baby dwalen rond over den boezem der trouwe moeder, en tasten dan naar het eigen gezichtje, als om, als 't ware, het verschil tusschen beide te ontdekken.''

Erg algemeen lijkt het woord baby indertijd niet te zijn geweest; de woordenboeken vermelden het pas sinds het begin van de 20ste eeuw, Van Dale aanvankelijk met als tweede betekenis ,,kinderjurk, losse jurk, huishoudschort met mouwen''. Waarschijnlijk berustte dit echter op een vergissing, want het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT), het wetenschappelijke woordenboek van het Nederlands, schrijft dat er ,,verder geen bewijzen zijn gevonden'' dat baby ooit is gebruikt als naam voor diverse kledingstukken. Een baby was en is een `pasgeboren kind, een zuigeling' en met goed geluk produceer je dus een wolk van een baby.

Die wolk blijkt in deze context over oude papieren te beschikken. Johannes Smetius had het in 1660 over ,,een mensch als een wolk'', J. van Paffenrode schreef in 1661 over ,,een man als een wollik'', Justus van Effen berichtte in 1732 over ,,een jongen as een wolk'' en twee jaar later schreef deze gevreesde satiricus de volgende volzin: ,,'t Is waar Klaas is een kaerel als een wolk, hy is breed van borst en schouders; hy heeft een kop, daar men paalen mee in de aard zou heien.''

Uit dit citaat wordt meteen duidelijk wat men met een wolk van een jongen, man, kerel of mens bedoelde: een stevig gebouwd iemand met een blakende gezondheid, dan wel een gezonde, dikke of mollige persoon. Eigenlijk bedoelde men ,,een jongen die zoo bol is als een regenwolk'', aldus F.A. Stoett in zijn beroemde spreekwoordenboek.

Maar er waren meer betekenissen. Volgens het WNT kon een wolk van een x ook een ,,puik, voortreffelijk iemand; persoon zooals men dien zich wenschen kan'' betekenen. Als voorbeeld haalt het woordenboek een klucht uit 1646 aan, getiteld de Beroyde Student. Daarin staat: ,,Dat's een meyt als een wolck! sy weet op een mensch sijn woorden te letten.'' En je kunt er ook nog uitzien als een wolk en dat betekent dan dat je er fris en gezond uitziet. In die betekenis is de uitdrukking onder meer aangetroffen in Klaasje Zevenster (1866) van Jacob van Lennep: ,,`Welkom, Klaasje! wèlkom kind!' zei Eylar, haar hartelijk op de beide wangen kussende: `je ziet er uit als een wolk.'''

Tegenwoordig wordt de uitdrukking alleen nog gebruikt voor pasgeboren kinderen: een wolk van een dochter, zoon, baby of kind. Je zou een peuter al geen wolk meer noemen (klinkt te kinderachtig, te neerbuigend), laat staan een volwassene. Naar het zich laat aanzien is de uitdrukking het langst op volwassenen toegepast in de dialecten en dan met name in de Vlaamse dialecten. Zo noemde men `een gezonde, fleurige vrouw' aan het begin van de 20ste eeuw in Antwerpen een vremmes gelijk 'n wolk en een Gents woordenboek uit 1954 vermeldt een vrèwmensch gelijk een wolke met als betekenis `een groot, schoon, gezond vrouwspersoon'. Je kon het trouwens ook van dieren zeggen, bijvoorbeeld een wolk van een koe, maar dat was ongebruikelijker.

Van kinderen werd – tot slot – ook nog gezegd dat ze een wolk van gezondheid waren. Een vroeg voorbeeld vinden we bij Potgieter. Die schreef in 1841, over een grootmoeder: ,,Hoe zij verjongt, als eene wolk van gezondheid om hare knieën dartelt.'' En in 1938 schreef een redacteur van het WNT als voorbeeldzin bij het woord prachtig: ,,Een mooi kind en daarbij een wolk van gezondheid; in één woord een prachtige baby.'' Of dit over Beatrix ging staat er niet bij, maar die kans lijkt mij groot, want ook zij stamt uit 1938.

Aanvullingen en reacties naar sanders@nrc.nl

    • Ewoud Sanders