Een Doema zonder democraten

Het Kremlin heeft geen democraten meer nodig, is de communis opinio in Moskou na de Doemaverkiezingen van gisteren.

Waar was de triomfator van de Russische Doemaverkiezingen gisteravond? Diep is Siberië. Vanuit de besneeuwde nacht verscheen Boris Gryzlov, leider van de pro-Kremlinpartij `Verenigd Rusland', gisteravond nu en dan even met een soundbite in beeld. Zijn winst was de beloning voor vier jaar degelijk werk in de Doema. Anderen praten, zijn partij werkt. De studiogasten in Moskou keken dan even met gefronsde wenkbrauwen naar het scherm en kwetterden snel weer verder.

Want er gebeurde gisteravond interessantere dingen dan de verwachte monsterzege van Gryzlov, een leider ,,arm aan charme en charisma'' (Zjirinovski), maar rijk aan `bestuurlijke hulpbronnen'. Waaronder de belangrijkste hulpbron van allemaal: president Poetin, die er ditmaal geen geheim van maakte dat Verenigd Rusland zijn partij was.

Verrassender was de grote winst van Zjirinovski's LDPR en van de neo-communisten van Moederland. Zij scoorden met 12 en 9 procent anderhalf tot tweemaal hoger dan in de prognoses, en beiden door chauvinisme te mengen met socialisme. `Geef de rijkdom van de oligarchen terug aan het volk' was het simpele motto van Moederland.

Zjirinovski had het ook al niet begrepen op het grootkapitaal en kwam met radicale oplossingen: verbanning, opsluiting, de kogel.

Ook onverwacht was de halvering van de communisten tot 12 procent: er was slechts op een klein verlies gerekend. Studio-analisten hadden geen goed woord over voor de campagne van de communisten. Hun leider Zjoeganov had de erosie van zijn bejaarde electoraat versneld door gemene zaak te maken met zakentycoons en miljonairs.

En dat de gehele rechtervleugel van de Doema zou worden weggevaagd, stond ook al niet in het scenario. De SPS en Jabloko bleven beide in bijna alle exit-polls net boven de kiesdrempel, ook in de telling van de communisten, die hun eigen teloorgang wél correct voorspelden. Het Kremlin heeft geen democraten meer nodig, is de communis opinio. Analist Joeri Koeznetsov: ,,Westerse investeerders moeten diep nadenken. Het liberalisme is van Russische bodem weggevaagd. De meest bedrijfsvriendelijke partij is nu Verenigd Rusland, die dreigt de grondstoffen te nationaliseren.''

Patriottisme en sociale rechtvaardigheid: dat waren de grote woorden van deze verkiezingen. Televisiezender ORT voelde de stemming in het land gisteravond goed aan: het opende zijn talkshow met muziek uit de krijgshaftige tv-serie `Spetznaz'. ,,Laten we drinken op onze speciale troepen, op Siberië, op Tsjetsjenië, op al onze doden.'' Vooral Zjirinovski kraaide victorie. ,,Er zijn in Rusland maar twee partijen: de staat en ik.'' Hij schuimde de talkshows af, teneergeslagen liberalen treiterend. Anatoli Tsjoebais, eens de `tsaar' van de Russische privatiseringen, hield hij voor dat hij ,,als restant van het Jeltsin-tijdperk'' nu evenveel overlevingskans had ,,als een mensjewiek onder Stalin''. Tsjoebais en zijn vrienden konden ,,voor hun eigen veiligheid'' maar beter verhuizen naar ,,een land als Nederland''.

Zjirinovski is wedergeboren: precies tien jaar geleden verontrustte hij het Westen voor het eerst. In de praktijk bleek Zjirinovski veel te grommen, maar zelden te bijten – het Kremlin kon altijd op zijn stem rekenen als het erop aankwam. Zijn aanhang – mannelijk, jong en slecht opgeleid – kalfde langzaam af. Tot gisteren: met 12 procent steekt hij de communisten naar de kroon. De televisie, bijna geheel in staatshanden, bestreed hem niet, maar gaf hem ook niet veel aandacht. Die trok hij zelf, vooral met gescheld, dreigementen en vechtpartijen.

Analiste Irina Polilova beschouwt Zjirinovski's zege daarom vooral als een proteststem. Zij wijst er ook op dat ruim 5 procent van de Russen `tegen iedereen' op hun stembiljet aankruiste. Mogelijk is ook het Kremlin verrast door de omvang van zijn zege. Diep in de nacht begon staatszender RTR Zjirinovski alsnog aan te vallen met slowmotion-analyses van zijn beste knokpartijen. Daarin bleek Zjirinovski weinig heldhaftig: in de regel deinst hij terug als hij een strijdlustige opponent treft en stuurt hij dan zijn lijfwachten vooruit.

De tweede grote winnaar, Moederland van Sergej Glazjev, is een coalitie van gewezen communisten en nationalisten. Zij kreeg wél actieve steun van de staatsmedia. Tot een week voor de verkiezingen althans. ,,Een poli-technologisch project'', oordeelde gisteren `spindoctor' Gleb Pavlovski. ,,Maar nu vreest het Kremlin dat Moederland zich als het monster van Frankenstein tegen zijn schepper keert.'' Met de halvering van de communistische KPRF wankelt namelijk de troon van Zjoeganov. Glazjev gooit hoge ogen als zijn opvolger. Volgens peilingen maakt hij als presidentskandidaat in maart nog geen kans tegen Poetin, maar als voorman van een agressief nationalistische, vernieuwde linkse stroming is hij iemand om in de gaten te houden. Glazjev bracht de simpele boodschap `onteigen de oligarchen' op een rustige, bezonnen toon. Het economische wonderkind was minister van Buitenlandse Handel in het kabinet van Jeltsins liberale hervormers in 1992. Hij bleek al snel een voorstander van staatskapitalisme en protectionisme. In september 1993 trad hij af. Hij sloot zich later aan bij generaal Lebed en nog later bij de communisten.

Uiteindelijk werd Glazjev lijsttrekker van Moederland. Gezien de grote hoeveelheid tv-tijd die hij kon inkopen, niet zonder steun van bovenaf: zijn partij diende mogelijk om stemmen weg te kapen bij de KPRF.

In de nieuwe Doema zal Verenigd Rusland rond de helft van de zetels krijgen: 117 direct, 90 tot 110 door kandidaten in de districten. Maar of ze ook een tweederde-meerderheid kan smeden om de grondwet te wijzigen en president Poetin uitzicht te geven op een derde termijn in 2008, is nog twijfelachtig. Alleen de steun van `klassieker' Zjirinovski - naar verwachting iets meer dan vijftig zetels - volstaat niet.

    • Coen van Zwol