Arcams ruimtelijke oase aan het IJ

Ze zijn zeldzaam: bouwwerken die de liefdevolle concentratie prijsgeven waarmee zij zijn ontworpen. Het nieuwe onderkomen van het Architectuur Centrum Amsterdam (Arcam) is zo'n bouwwerk. Het staat op een prachtige plek aan het water naast de ingang van den IJtunnel aan de Prins Hendrikkade.

Het was een lastige opgave voor architect René van Zuuk (1962). Op de locatie lag nog het paviljoen dat Renzo Piano in 1997 had ontworpen in het verlengde van zijn groenkoperen Nemo-reus. Het gebouwtje bleek nergens voor te deugen zodat het nooit in gebruik was genomen. Na gedeeltelijke afbraak vormden de restanten, een vloer en een aantal kolommen, het fundament voor de nieuwbouw.

Op die plaats moest Van Zuuk een nieuwe huisvesting voor Arcam creëren in een omgeving die met monumentale bouwwerken is beladen. Voorop wetenschapsmuseum Nemo dat als een machtige scheepstanker uit het water omhoog rijst. Aan de andere kant het ernstige Scheepvaartmuseum van architect Daniël Stalpaert uit 1655. Tussen deze twee giganten moest het in formaat bescheiden Arcam-optrekje een eigen positie zien te veroveren.

Dat is wonderlijk goed gelukt. Van Zuuk modelleerde een magisch kleinood dat zich onafhankelijk gedraagt van de superieur in het weidse havengebied liggende monumenten, maar er niet afkerig van is.

Het drie verdiepingen hoge bouwsel laat van alle kanten een ander gezicht zien. De buitenhuid van verzinkt aluminium omhult in één vloeiende beweging de wanden en het dak. De twee gevels aan de waterkant zijn van top tot teen van glas. Ook van glas is de entreegevel die met een sierlijk lassogebaar naar de stad is toegekeerd.

De bedachtzame wijze waarop het regelmatig nervenpatroon van de aluminium bekleding over het gebouwtje loopt, is kenmerkend voor de zorgvuldigheid waarmee het gebouw is ontworpen. Aan de kant van de Prins Hendrikkade gaan de lijnen op de getordeerde gevel recht omhoog om, via het licht gebolde dak, aan de oostzijde in schuine, neerwaartse richting terug te keren. Volmaakt in de pas met de buitentrap, die het niveauverschil overbrugt, lopen de nerven diagonaal naar beneden. Dankzij deze cadans worden de hier en daar wulpse vormen van het paviljoen ingetoomd en samengebracht tot een beheerst, opwindend geheel.

Binnen vormt een compacte kern vol installaties en voorzieningen, trappen, lift, wc's, receptie, de dynamo van een ruimtelijk stelsel dat in drie lagen is opgebouwd. De bovenste verdieping is voor kantoren die met glaswanden visueel in elkaar overlopen. De middelste laag vormt de entreeverdieping waar ook de tentoonstellingen worden gehouden.

De eerste expositie op de driehoekige, oorspronkelijke vloer heeft als titel Wegens verbouwing geopend. Omdat met een beetje fantasie de nieuwe Arcam-behuizing kan worden opgevat als de verbouwing van het paviljoentje van Piano, is voor dit thema gekozen. De expositie, samengebald in een bouwsteiger, gaat over `verbouwen': van de keuken en de badkamer tot Schiphol en de Zuidas. Van de oeverloze informatiestroom frappeert het meest die over de doe-het-zelfmarkt. Wist u dat 25 procent van de omzet van Gamma wordt gerealiseerd tussen 18.00 en 21.00 uur? En wist u dat 28 programma's per week op de Nederlandse televisie zijn gewijd aan klussen en wonen?

Een vide met aparte trap verbindt de expositieruimte met de onderste laag die het gebouw compleet maakt. Hier kan alles: educatieve presentaties, workshops, filmvertoningen, en zelfs het architectuurgalabal.

Met het nieuwe Arcam-onderkomen heeft René van Zuuk een architectonische en ruimtelijke oase geschapen. Met misschien één smetje. Door de toepassing van vides en roostervloeren beperken de geluiden zich niet tot de afzonderlijke verdiepingen. Bezoekers van de expositie die hun stem verheffen, zijn in een groot deel van het gebouw te horen. Volgens Arcam-directeur Maarten Kloos is dat geen enkel bezwaar. Alles wat ertoe bijdraagt om te achterhalen wat de bezoekers van Arcam bezighoudt, is welkom. En het enthousiasme van de directeur is zo aanstekelijk, dat de acht vaste medewerkers, zonder uitzondering, hetzelfde denken. Een ideaal nieuw huis maakt eensgezind.

Gebouw: Architectuur Centrum Amsterdam (Arcam). Architect: René van Zuuk. Bouwkosten: 1,6 miljoen euro. Tentoonstelling: Wegens verbouwing geopend. T/m 13 dec in Arcam, Prins Hendrikkade 600 Amsterdam. Di t/m za 13-17u. Inl: www.arcam.nl

    • Max van Rooy