Altijd stipt op tijd - maar toch weer die hotemetoten

Het prinsesje mag dan geboren zijn, de inburgering van prinses Máxima is nog steeds niet voltooid. Dat wil zeggen het inburgeringsprogramma dat zij volgt. Over GroenLinks-prominenten die haar politiek bijpraatten, het weren van hotemetoten, haar passie voor economie en – sinds kort – haar interesse voor jonge kinderen.

Het waren vaak maar kleine berichtjes in lokale of regionale kranten: `Is dit de echte Máxima of een nepperd', vragen kinderen bij een bezoek van prinses Máxima aan basisschool de De Bombardon in Etten-Leur. Of er is een fotograaf die een batterij van 63 kiekjes op internet zet van een bezoek van Máxima aan melkveehouder Aart van de Beek in Putten. Het waren flintertjes, maar ze maakten deel uit van de inburgering van Máxima in Nederland.

Met de geboorte van haar dochter heeft Máxima nu al haar enige taak in strikt staatsrechtelijke zin volbracht: zorgen voor een erfopvolger voor het Huis van Oranje. De geboorte betekent tevens de afsluiting van een belangrijke periode die al voor het huwelijk van Máxima met prins Willem-Alexander februari 2002 begon. Ze volgde een zwaar introductieprogramma dat haar moest `inburgeren' in de Nederlandse samenleving. Hoe zag haar dat programma er uit? Wie waren haar `docenten'? Welk beeld van Nederland werd aan haar overgebracht?

Het is het voorjaar van 2001. De netelige `kwestie-Zorreguieta' is geregeld, de verloving aangekondigd, als vice-voorzitter Herman Tjeenk Willink van de Raad van State zich aan een notitie zet over de introductie van Máxima in Nederland. Op eigen initiatief. ,,Iemand moest het doen'', zegt een betrokkene. Maar bovenal is de PvdA'er Tjeenk Willink natuurlijk een van de belangrijkste adviseurs van koningin Beatrix en heeft hij zich eerder al bemoeid met de `opleiding' van kroonprins Willem-Alexander.

Voor de introductie van de echtgenoot of echtgenote van een toekomstig vorst ligt geen blauwdruk. Prins Claus maakte in de jaren zestig van de vorige eeuw kennis met Nederland aan de hand van Brussels ambassadeur Carel van Schelle en kon hij nog gewoon anoniem in een Lelijk Eendje door Nederland rijden. Van die anonimiteit kan nu geen sprake meer zijn, al bezoekt het prinselijke paar maandelijks incognito samen met vrienden voorstellingen van het Nederlands Danstheater. Dans is een grote passie van Máxima. Kaarten worden dan onder een schuilnaam gereserveerd.

In zijn notitie kiest Tjeenk Willink voor een programma langs de lijnen van een modern inburgeringsprogramma voor allochtonen, met als belangrijkste onderdelen: de Nederlandse identiteit, maatschappelijke oriëntatie en beroepsoriëntatie. In overleg met onder meer koningin Beatrix wordt het programma ook zo vastgesteld. Het is waarschijnlijk Tjeenk Willink die de naam van voormalig GroenLinks politica Andrée van Es bij de koningin suggereert. Van Es wordt gevraagd de maatschappelijke oriëntatie ter hand te nemen. Andere adviseurs op de achtergrond zijn ex-politicus Bas de Gaaij Fortman (eveneens GroenLinks) en oud-Unilevertopman Floris Maljers. De uitvoering komt in handen van particulier secretarissen Jaap Leeuwenburg van Willem-Alexander en Pien Zaaijer van Máxima en hun staf.

Intussen is er een soort ,,noodpakket'' samengesteld van dingen die Máxima ,,moet weten'', ook ter voorbereiding van de provinciebezoeken die ze samen met Willem-Alexander aflegt voorafgaand aan hun huwelijk. Over economie en politiek praat ze met directeur Henk Don van het Planbureau en met toenmalig directeur Joop van den Berg van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) die haar ook een rondleiding in het parlement geeft. Zowel Don als Van den Berg zijn prominent PvdA-lid. Wie de namen van adviseurs van Máxima onder de loep neemt, kan zich dan ook niet aan de indruk onttrekken dat `gearriveerd links' een vooraanstaande plaats in het programma neemt.

Máxima moet in het kader van `identiteit' in de eerste plaats nog hard werken aan de taal. Thema's als euthanasie, abortus en WAO passeren de revue in haar maatschappelijke oriëntatie, gesprekken voert ze met schrijver Geert Mak en thuis bekijkt ze documentaires van Ireen van Ditshuizen op video.

Diepgravende kennis van het staatsrecht is – anders dan bij Willem-Alexander – niet nodig, zo wordt geoordeeld. Een goed begrip is voldoende. ,,Je moet onderscheid maken tussen de koning als staatshoofd en als hoofd der natie. Máxima gaat de koning bijstaan als hoofd der natie, niet als staatshoofd, dat is hij alleen'', zegt een betrokkene. Maar er bestaan nog andere verschillen met de opleiding van Alexander. ,,Bij hem kwamen vragen aan bod als: hoe zet ik een bedrijf op, hoe sluit ik een hypotheek af, wat gebeurt er als iemand 20.000 euro erft, dingen waaraan Willem-Alexander nooit was blootgesteld,'' zegt een andere betrokkene: ,,Maxima weet dat allemaal al.''

Ook is de regie minder strak. Toen Willem-Alexander een maatschap voor sociale advocatuur ergens in Brabant zou bezoeken, kregen zijn `onderwijzers' een signaal van het ministerie van justitie: dat zou ik niet doen. ,,Hoezo niet'', luidde de reactie, ,,verdedigen ze de Rote Armee Fraktion of zo?'' Het werd een volgens betrokkenen ,,leuke dag'' die de ogen van de prins opende: advocaten die de hele dag procederen over huurschuld.

Sommige uitgangspunten blijken wel identiek: het programma mag ,,niet te Haags'' worden, de gesprekspartners ,,niet alleen maar hotemetoten'' zijn. Een betrokkene: ,,Hoge functionarissen hebben de neiging om zichzelf naar voren te schuiven. Het is toch de prins of de prinses die langs komt.'' Een andere betrokkene beaamt dat: ,,Je hoeft je maar even om te draaien, of de burgemeester of de president-directeur schuift alweer aan.''

De `leerling' moet vooral ook met generatiegenoten praten: ,,Realiseer je permanent dat ze koning en koningin worden over de volgende generatie, niet de vorige.'' Of die uitgangspunten voldoende in het programma tot uitdrukking zijn gekomen, daarover heerst twijfel. ,,Bij de provinciebezoeken is dat niet gelukt, dat was veel te formeel, zegt een betrokkene. ,,In het begin is vaak de oudere generatie aangesproken,'' zegt een ander. ,,Het is een beetje zoals Advocaat die met Bergkamp en Kluivert in de weer is, terwijl we Sneijder en Van der Vaart hebben rondlopen.''

In overleg met de prinses worden drie thema's uitgekozen waarin ze zich vanaf september 2002 gaat verdiepen. Ook deze thema's komen tamelijk pragmatisch tot stand. `Zorg' is bij Willem-Alexander ondergesneeuwd, `educatie' heeft haar belangstelling. Maar samen ligt de nadruk dan misschien teveel op ,,typische vrouwenonderwerpen''. En dus moet `mannenthema' economie – waarin Máxima zelf ook erg is geïnteresseerd – voor meer evenwicht zorgen. Alle `blokken' beginnen met gesprekken die Máxima basiskennis bieden, vervolgens worden onder het kopje `kennis aan de basis' werkbezoeken gebracht om haar met de praktijk te confronteren. Tenslotte volgt een gesprek op het ministerie om die praktijk aan het beleid te toetsen.

Het paleis houdt de werkbezoeken van Máxima strak in de hand. Organisaties mogen een dagprogramma zelf uitwerken, maar alles wordt tevoren met het secretariaat van de prinses doorgesproken. ,,Ik vroeg mevrouw Zaaijer heel naïef of ik de tijd in de gaten moest houden.'' zegt Willem Koelwijn, directeur van Alant Cardio, een privé-kliniek in Amsterdam die de prinses in het kader van `zorg' op 27 augustus bezoekt. `Dat doe ik wel', zei ze.''

En dat doet ze inderdaad, zoals ook bij andere bezoeken blijkt. Prinses Máxima gaat op 15 augustus naar het Maaslandziekenhuis in Sittard. Ze vliegt van Vliegveld Valkenburg naar Vliegveld Beek en rijdt met de auto naar Sittard. ,,Stipt op tijd stond ze hier op de stoep,'' zegt Ton Hoofs, bestuurssecretaris van het ziekenhuis.

Als er één factor voor het slagen van een bezoek door het hof van belang wordt geacht is het wel de geheimhouding. De ontvangende partij wordt op het hart gedrukt van tevoren zo weinig mogelijk mensen op de hoogte te stellen van het bezoek, vooral niet de pers. Intern zegt men vaak dat er een hoge ambtenaar komt. ,,Een hele groep studenten had er geen zin in, die dachten het zal wel een minister zijn'', zegt directeur Ad Frik van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen waar ze op 5 november 2002 een bezoek brengt, ,,achteraf hadden ze spijt als haren op hun hoofd.'' Maar eenmaal binnen, gaat het nieuws als een lopend vuurtje. ,,Na het eerste programma-onderdeel stonden er hordes medewerksters te wachten die de prinses hartstochtelijk hebben toegejuicht'', aldus Ton Hoofs van het Maaslandziekenhuis. Fotograferen mag, voor intern gebruik, maar niet te veel want dat leidt af. Dat laatste lukt lang niet altijd, getuige de 63 kiekjes van het bezoek van Máxima aan de melkveehouder in Putten die bijna als een film te bekijken zijn. Soms treedt de hofhouding corrigerend op. De fotograaf op de Hogeschool moet 's middags stoppen.

Iedereen zegt onder de indruk te zijn van de manier waarop Máxima zich voorbereidt. Voor elk gesprek krijgt de prinses flink wat materiaal opgestuurd, doorgaans heeft ze het allemaal gelezen. ,,Ik had het niveau lager ingeschat'', zegt Lans Bovenberg, een van de maar liefst vijf hoogleraren economie die ze voor haar basiskennis op dat onderdeel begin van dit jaar te spreken krijgt, ,,ze vroeg me de oren van het hoofd. Soms detailvragen die ik niet eens wist te beantwoorden, zoals wat de verdeling is van beleggingen door pensioenfondsen tussen obligaties en aandelen.'' Ze ,,verbluft'' postbedrijf TPG op 14 april met haar vraag of hun vliegtuigen op de balans staan. En bij de bloemenveiling Flora Holland maakt ze indruk met de Michael Porter-theorie over sterkte-zwakteanalyses in bedrijfssectoren.

Maar indruk maakt ze niet alleen bij economische onderwerpen, waar ze als ex-bankier al het nodige van weet. Op 5 september brengt Máxima met wethouder Jetta Klijnsma in Den Haag in het kader van `zorg' een bezoek aan instellingen voor crisisopvang. ,,Ze vroeg wat al die structuren nou voor de mensen zelf betekenden'', vertelt Klijnsma. ,,Waarom we het zo ingewikkeld hadden gemaakt? Hoe wij steeds met onze Poolse landdagen oplossingen probeerden te vinden? Ze hield ons ook wel een spiegel voor. Zoals hoe we de financiering hebben geregeld, dat kon volgens haar wel ietsjes simpeler.''

Directeur Maik de Feiter van het Montessori College Oost geeft Máxima op 30 oktober 2002 uitleg over een lesprogramma via internet: ,,Het viel haar op dat kinderen hun opdrachten wel uitvoerden, maar vroeg zich af of ze wel overzicht hadden. Dat was precies ons eigen punt van kritiek.''

Op het Universiteitsbedrijf Wageningen UR wordt Máxima op 4 juni in het kader van `economie' anderhalf uur lang theoretisch doorgezaagd over voedselproductie, ze krijgt een rondleiding op het lab met uitleg over `genomics-onderzoek', waarna tijdens de lunch nog ,,mondelinge presentaties'' volgen over ,,de plaats van de voedselproductie binnen de EU''. Bestuursvoorzitter Aalt Dijkhuizen bemerkt ,,geen enkel moment van verslapping''.

De andere eigenschap van Máxima die opvalt bij haar gastheren en gastvrouwen zijn haar spontaniteit en sociale talent. Bij een bezoek op 19 augustus aan de Rijngeest Groep in Leiden spreekt ze met psychiatrische patiënten waaronder een jongen die langdurig wordt verpleegd. ,,Ze vroeg hem bijvoorbeeld of hij dacht in de toekomst nog een vriendin te zullen krijgen'', zegt directeur George Witte. Op basisschool de Bombardon strikt Máxima de vlecht van een leerlinge. En bij het bezoek aan de sportzaal van Alant Cardio stapt ze ontspannen af op tien cliënten die haar verrast staan aan te gapen en vraagt door wie ze naar de kliniek zijn doorverwezen. Soms gaat het er zelfs wel eens iets te losjes aan toe. Bij een dansles op de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen wordt de prinses gevraagd mee te doen. Ze stapt in de groep en doet mee met bewegingen die steeds door een andere leerling worden voorgedaan. ,,Maar na twee bewegingen dacht ze volgens mij: zo is het mooi geweest, en trok ze zich terug om toe kijken,'' aldus directeur Ad Frik.

Hoewel organiserende instellingen van het hof het consigne krijgen dat het werkbezoek informeel is en dat er zo weinig mogelijk hotemetoten bij moeten zijn, lukt dat niet altijd. Wie op internet de foto's bekijkt van een bezoek van de prinses aan een bloemenkas van KP Holland in het Westland op 12 februari, ziet een clubje van vijf heren in pak, en twee dames met Máxima meelopen. Bij een bezoek aan de Gasunie op 7 maart in Groningen is bestuursvoorzitter George Verburg er de hele tijd bij, net als zijn collega's Ludo Jansen in het Maaslandziekenhuis en Aalt Dijkhuizen van Wageningen UR. De laatste gaat als gastheer ook mee als ze in Putten de biologische boerderij bezoekt.

Van die `handicap' is men zich slechts een enkele keer bewust. Bij een hele dag Universiteit Utrecht op 6 november 2002 zijn rector magnificus W. Gispen en collegevoorziter J. Veldhuizen niet weg te slaan. Maar bij de inspectie van studentenwoningen op de campus van het University College houden ze zich wel ,,een beetje op de achtergrond'', aldus docent Maarten Prak. Tijdens de lunch op de Nijmegense Hogeschool zijn zelfs twee tafels gereserveerd. Aan de ene tafel spreekt Máxima ,,informeel'' met een aantal geselecteerde studenten, terwijl aan de andere tafel de hoogwaardigheidsbekleders hun lunch gebruiken. Anderen zijn strikter in de leer. Een `prikkel-klas' op het Montessori College Oost bezoekt de prinses alleen met een medewerkster.

De lunch is overigens een fenomeen op zich. Het paleis doet er alles aan om de organisatoren duidelijk te maken dat een lichte lunch volstaat. ,,Het hoeft natuurlijk niet altijd een buffet van gerookte zalm en ganzenleverpaté te zijn. Maar vaak denkt zo'n kok: de prins of de prinses komt, nu zullen we ze eens even wat laten zien.'' Hanteerbare broodjes en soep hebben de voorkeur. De meesten houden zich er aan, maar bij de Rijngeestgroep in Leiden komt de boodschap klaarblijkelijk niet goed over: ,,We hebben een hele chique lunch besteld bij een cateraar,'' zegt directeur Witte: ,,met vis en met fruit.''

Na de geboorte van haar kind, gisteren, zal prinses Máxima het onderdeel `zorg' nog moeten afmaken. Als het schema van Tjeenk Willink strak wordt gevolgd, zal ze vervolgens haar `beroepskeuze' maken, net zoals echtgenoot Willem-Alexander met zijn watermanagement deed. Parallel aan haar `inburgering' heeft Máxima echter al een aantal activiteiten opgepakt. Zo beslist ze voor het Oranje Fonds mee over toewijzingen aan projecten ,,die de sociale cohesie bevorderen'', in 2002 zo'n 13 miljoen euro. Daarnaast heeft ze zitting in de commissie onder leiding van oud-GroenLinksleider Rosenmöller die zich inzet voor de participatie van migrantenvrouwen.

Door al die activiteiten is de kans niet meer zo groot dat Máxima nog echt gaat kiezen tussen educatie, economie of zorg. Ze zal het thema `integratie' verder gaan uitbouwen, zo luidt de verwachting. Het inburgeringsprogramma is daarbij mooi meegenomen, en niet alleen voor haar eigen inburgering. Bij de Nijmeegse Hogeschool viel het docenten op dat Máxima ,,buitengewoon veel interesse had in lesmateriaal voor hele jonge kinderen.''

    • Jaco Alberts