Wereldomroep in zaken

De Wereldomroep verspreidt niet alleen Nederlands nieuws in het buitenland, maar laat zich ook in met commerciële activiteiten. Zo heeft de Wereldomroep in Nederland platenlabels en een audiovisueel productiebedrijf, en op Bonaire een elektriciteitsbedrijf, een computerhandel en een automatiseringsbureau. `Wij wilden het eiland helpen.'

Bonaire viert feest op 23 augustus 1999. Het is die dag precies dertig jaar geleden dat de Wereldomroep zich vestigde op het Antilliaanse eiland. Sindsdien staat er een relaisstation dat de uitzendingen vanuit Hilversum versterkt en verspreidt. Omdat het feest is, geeft de Wereldomroep een computernetwerk cadeau aan jeugdcentrum Jong Bonaire. Staatssecretaris Rick van der Ploeg (Media) biedt het namens de omroep aan.

De computers zijn door de Wereldomroep gekocht bij Megaline Computers Services van Hans Linkels. Hij is projectmanager van de Wereldomroep op Bonaire. Het bedrijf staat op naam van zijn vrouw, maar Linkels is de man achter Megaline. In de jaren 1998-2001 koopt de Wereldomroep voor zo'n 30.000 euro aan apparatuur bij het familiebedrijfje van de projectmanager. En voordat Linkels in 2001 wordt bevorderd tot locatiemanager, neemt de Wereldomroep voor 12.500 euro de voorraad van Megaline over.

Jan Hoek, financieel directeur van Radio Nederland Wereldomroep in Hilversum, zegt desgevraagd dat hij niet wist van de aankopen bij Megaline. ,,Wij weten dat ons technisch personeel op de Antillen wel eens een schilderklusje doet in hun vrije tijd. Dat is op die eilanden onontkoombaar. Maar als computers zijn gekocht bij Megaline, dan is die aankoop apert onjuist.''

Een week later komt Hoek in een e-mail aan deze krant terug op zijn uitlatingen. Hij kijkt anders tegen de gang van zaken aan. Dat de spullen bij Megaline gekocht zijn, was ,,aanzienlijk sneller en goedkoper dan importeren uit Nederland of de VS''. Volgens hem ,,is er op geen enkele wijze sprake van het onzorgvuldig omgaan met publiek geld, integendeel. Desalniettemin, met het paradigma zoals nu gehanteerd ware het verstandiger geweest een dergelijke situatie in het geheel niet te laten voorkomen''.

Vijfenveertig miljoen euro omroepgeld krijgt de Wereldomroep per jaar. Dat is publiek geld. En een deel van dat geld wordt voor commerciële activiteiten ingezet die niet beperkt blijven tot een schilderklusje. Zo is de Wereldomroep op Bonaire 100 procent eigenaar van de vennootschap Centrale Noord die tot doel heeft elektriciteit en water te leveren. Ook drijft de Wereldomroep op Bonaire onder de naam RNB Technology een computerhandel en een bureau in automatisering. De muziekafdeling in Hilversum gedraagt zich als platenmaatschappij, blijkt uit onderzoek van deze krant. En via dochterbedrijf Broadcast Facilities Nederland (BFN) worden commerciële muziekopnamestudio's beconcurreerd – met omroepgeld.

De Stichting Radio Nederland Wereldomroep is in 1947 opgericht. In de naoorlogse periode was bij de regering behoefte aan het verspreiden van ,,Nederlands gekleurd nieuws'' over de wereld. Tot op de dag van vandaag is dat een van de drie taken van de omroep. Nu heet het ,,het verspreiden van een realistisch beeld over Nederland in het buitenland''. Daarnaast moet de omroep Nederlandstalige luisteraars buiten Nederland informeren en onafhankelijke informatie verstrekken in landen met een informatieachterstand.

Staatssecretaris Medy van der Laan (Media) schrijft in haar begroting dat ze de taken wil beperken, omdat ze tot 2008 enkele miljoenen euro's gaat besparen op de Wereldomroep. Daar zijn directie en bestuur van de omroep faliekant tegen. In het bestuur zitten onder anderen oud-eurocommissaris Hans van den Broek (voorzitter) en Helmer Koetje (bestuurslid en tot 2001 voorzitter van het Commissariaat voor de Media).

De wereldwijde activiteiten van de omroep zijn tot dit jaar nooit kritisch onderzocht. Niet door het ministerie en ook niet door de toezichthouder van het omroepbestel, het Commissariaat voor de Media. Er was geen aanleiding voor, omdat de Wereldomroep altijd de goedkeuring kreeg van accountants. Bovendien laat de Mediawet de Wereldomroep meer ruimte dan de andere publieke omroepen. Anders dan de andere publieke omroepen hoeft de Wereldomroep voor nevenactiviteiten geen toestemming te vragen aan het commissariaat. Ook mag de omroep ,,dienstbaar zijn aan de winst van derden'', zoals de wet zegt. Dat heeft een praktische reden. De Wereldomroep moet voor de doorgifte van programma's wereldwijd contracten sluiten met commerciële stations. Wel beperken de artikelen 76 en 13c, lid 1 van de Mediawet de taak van de omroep tot het verzorgen en uitzenden van programma's, alsmede tot ,,het verrichten van alle activiteiten met betrekking tot programmaverzorging en uitzending die daartoe nodig zijn''. Sommige commerciële activiteiten van de Wereldomroep stroken niet met de doelstellingen van de publieke omroep, constateert het Commissariaat voor de Media afgelopen week in een brief. De staatssecretaris en het commissariaat hadden tot voor kort geen weet van deze activiteiten.

Energiecentrale

Wat moet de Wereldomroep met een energiebedrijf?

Financieel directeur Hoek: ,,Wij wilden samen met het lokale nutsbedrijf WEB (Water- en Energie Bedrijf, red.) het eiland helpen. Het heeft enkel te maken met de sociale functie van ons daar. Op Bonaire valt regelmatig de stroom uit.''

De oprichting van Centrale Noord was vooral gunstig voor de Wereldomroep zelf. Eenmaal door het eilandbestuur erkend als energiebedrijf, kon Centrale Noord namelijk accijnsvrij diesel inkopen voor de aggregaten van de Wereldomroep. Die voorzien de zenders van stroom, ze verbruiken daarvoor 5.000 liter per dag. Centrale Noord moest flinke inkomsten opleveren. De energiecentrale zou twee keer zo veel stroom gaan opwekken als voor eigen gebruik nodig was, staat in een brief (14 augustus 2001) van directeur Hoek aan de toenmalig directeur van het nutsbedrijf WEB, Jopi Giskus.

Aanvankelijk was het de bedoeling Centrale Noord op te richten samen met het WEB, maar de samenwerking strandde door onenigheid over de voorwaarden. De omroep richtte vervolgens in juli 2000 Centrale Noord zelf op. Giskus: ,,De Wereldomroep bedrijft oneerlijke concurrentie met publieke middelen. Ze doen het alleen om kosten te drukken en hun opbrengst te vergroten.''

De staatssecretaris weet niet beter dan dat er in goede samenwerking met het lokale nutsbedrijf gewerkt wordt. Algemeen directeur Lodewijk Bouwens van de Wereldomroep meldde het ministerie twee maanden vóór de oprichting van de NV dat hij met het WEB een energiecentrale wilde oprichten. De Wereldomroep zou 51 procent van de aandelen krijgen. Twee maanden ná de oprichting van de NV kreeg het ministerie opnieuw een brief. Financieel directeur Hoek schreef dat de omroep 57,5 procent van de aandelen had volgestort. Eén procent van de aandelen was geschonken aan het eilandbestuur. Volgens het ministerie was dat het laatste contact over deze kwestie.

Maar noch het WEB noch het eilandbestuur verwierf aandelen. Daarover is de staatssecretaris nooit geïnformeerd. Directeur Hoek: ,,Wij hebben het ministerie niet op de hoogte gehouden van de voortgang. Het was handig geweest als dat wel gebeurd was.''

In de jaarverslagen 2001 en 2002 van de Wereldomroep staat niet dat de omroep sinds 2000 eigenaar is van Centrale Noord NV. Volgens het Burgerlijk Wetboek 2, titel 9, moet het jaarverslag deelnemingen wel melden. Waarom is dat niet gebeurd?

Financieel directeur Hoek: ,,De NV is in mijn beleving nog in oprichting. Het aandelenkapitaal is nooit volgestort, de onderneming bestaat nog slechts op papier, er is nooit mee gehandeld.''

De NV is er toch? Met publiek geld betaalde u advocaten en een notaris om Centrale Noord op te richten. Dat moet u toch in uw jaarstukken melden?

,,Gezien de aandacht die het punt nu krijgt, zeg ik met terugwerkende kracht dat het wel handiger geweest was.''

Meer eilandhulp

De Wereldomroep doet op Bonaire nog meer. Sinds 1997 is de omroep op Bonaire actief onder de naam RNB Technology. Op een website presenteerde RNB zich als adviesbureau in communicatie en automatisering, als computershop, als internetprovider en als ontwikkelaar van ,,turnkey projects''. De site is inmiddels niet meer op het web terug te vinden.

RNB voerde tussen 1999 en 2002, volgens de boekhouding van de Wereldomroep, 58 opdrachten uit voor derden. Goed voor een omzet van bijna één miljoen euro. RNB verhuurde ook omroeppersoneel, onder meer aan het bedrijf Bonaire Fire Fighting. Zo kon het dat het personeel onder diensttijd in opdracht van Bonaire Fire Fighting de klimaatbeheersing repareerde van hotel Plaza Resort.

Volgens directeur Hoek gaat het om ,,eilandhulp'' en ,,het overdragen van kennis van omroeppersoneel op lokale instellingen en bedrijven''. En slechts één tot twee medewerkers zouden zich met de activiteiten hebben beziggehouden, op een personeelsbestand van 42.

De verdwenen website vertelde een ander verhaal: ,,Dedicated to RNB Technology are 9 staff members. (...) The total number of employees for the relay station, including the RNB Technology staff is 42. Whenever necessary, RNB Technology can call upon the relay station staff.''

Nilco Rollan is voorzitter van de Algemene Federatie van Bonairiaanse Werknemers. Hij vertegenwoordigt het personeel van de Wereldomroep. Rollan zegt dat RNB Technology is opgericht om voor derden te werken. ,,Als vakbond vonden we dat niet slecht. Maar de stichting Wereldomroep mocht geen winstoogmerk hebben. Om hoeveel werk het ging? In de jaarverslagen vind je niet terug wat er allemaal precies is verdiend en uitgegeven.'' Directeur Hoek ontkent dat er meer voor derden is gewerkt dan in de boeken staat.

Er is meer. Zo is in 1999 in de Verenigde Staten door de omroep voor 120.000 euro een nieuwe waterstraalinstallatie, merk Butterworth, aangeschaft. Het apparaat is verscheept naar Curaçao. Wat is er met de installatie gebeurd? Directeur Hoek mailt: ,,Het komt op de Antillen wel eens voor dat apparatuur wordt in- en uitgeleend.''

Onderzoek leert dat de met omroepgeld betaalde installatie al drie jaar in handen is van onderhoudsbedrijf Carnefco op Curaçao. Een rekening voor verkoop of verhuur is nooit gestuurd. Woordvoerder Robbert Matthes van Carnefco: ,,De financiële afwikkeling moet nog komen.''

Geconfronteerd met deze informatie zegt de Wereldomroep dat de waterstraler ,,geruild'' is tegen een oudere waterstraler van Carnefco. Volgens de omroep worden de gebruiksuren van beide installaties verrekend. Betaalbewijzen laat de omroep niet zien.

De deal is gesloten door Leo Kool, de stationmanager van de omroep op Bonaire. In 1999 schakelde hij Carnefco in als onderaannemer voor een commerciële opdracht aan de Wereldomroep op Curaçao: het onderhoud van de zendmast van Tele Curaçao. Van de aanneemsom van 33.300 euro bleef, na betaling van Carnefco, niet meer over dan één procent (340 euro) voor de omroep.

Met Carnefco wilde Kool een joint-venture opzetten voor onderhoud, vertelt Matthes. ,,Vooruitlopend op dit plan mocht Carnefco de zendmasten van de Wereldomroep op Bonaire onderhouden.'' De Wereldomroep betaalde de werving en opleiding van drie schilders. Zij werden vervolgens één jaar via Carnefco aan de Wereldomroep verhuurd voor 87.000 euro. Dat was voordelig, volgens Hoek: ,,U begrijpt, Carnefco hanteert niet de CAO van de omroep.''

De Wereldomroep was ook aannemer. In 1999 bouwde de omroep een woonhuis. Al tijdens de bouw blijkt het te zijn doorverkocht aan een hoge ambtenaar, tegen de kostprijs.

Hoek: ,,Wij hadden een stuk grond waar we niets mee deden, maar waar we wel elk jaar erfpacht voor moesten betalen. Je kunt erfpachtgrond alleen verkopen als er een huis op staat. Personeel van ons heeft toen een huis gebouwd, met hulp van een aannemer. Dat huis is verkocht en daarmee kon de erfpacht worden overgedragen. Een wat ingewikkelde oplossing om van de erfpacht af te komen.''

Hoe hoog was de erfpacht waar de omroep zo graag van af wilde? Navraag bij het kadaster leert dat het om een bedrag ging van 90 euro per jaar.

Commissariaat getipt

In maart dit jaar bereikte het Commissariaat voor de Media voor het eerst informatie over de Wereldomroep op Bonaire. Het betrof verwijten aan het plaatselijke management, Kool en Linkels, die commerciële activiteiten zouden ondernemen. Het commissariaat sprak met de directie van de Wereldomroep en schakelde het in Rotterdam gevestigde accountantskantoor Mazars in.

In oktober, een half jaar later, arriveerde Mazars op Bonaire. De accountant sprak met Kool en Linkels, die tal van documenten overlegden. Op de juistheid van de cijfers en toelichtingen is geen accountantscontrole toegepast, meldt Mazars in zijn eindrapport. Wederhoor, onder meer bij het WEB, pleegde Mazars niet. De erfpachtkwestie werd niet uitgediept. En de informatie van de omroep over projecten voor derden werd niet bij die derden gecheckt. Niettemin concludeert Mazars dat niet is gebleken van onregelmatigheden ,,zoals door derden gesuggereerd''.

Het commissariaat neemt de conclusies over: er zijn geen aanwijzingen dat publieke middelen onrechtmatig zijn besteed. In een brief van 27 november aan de Wereldomroep eist het commissariaat wel dat de omroep een einde maakt aan de ,,omroepvreemde activiteiten''. Het accountantsrapport geeft, volgens het commissariaat, ,,aanleiding te veronderstellen dat er projecten zijn uitgevoerd die verder gaan dan inzetten van tijdelijke overtollige capaciteit en daarmee de doelstellingen van de publieke omroep te buiten gaan.''

De Wereldomroep antwoordt het commissariaat per brief: ,,Dan maar helemaal geen eilandhulp meer. Jammer, maar dat sop is die kool niet waard!''

150 cd-titels

Daarmee komt nog geen einde aan de commerciële activiteiten van de Wereldomroep. De omroep maakt in Hilversum cd's, gefinancierd met publieke middelen. Qdisc, NM Classics en NM Extra zijn de gezamenlijke labels van de Wereldomroep en Muziekgroep Nederland. Muziekgroep Nederland promoot Nederlandse muziek en wordt, net als de Wereldomroep, gesubsidieerd door het ministerie van OC&W. Afgelopen jaren zijn zo'n 150 verschillende cd's geproduceerd en verkocht, onder meer via internet (muziekgroep.nl). In de productie van de cd's ging sinds 1993 meer dan één miljoen euro om.

Interim-manager Dirk-Jan Timmer van Muziekgroep Nederland zegt dat de Muziekgroep zich ,,heroriënteert op zijn taken'', na klachten vanuit de branche en het ministerie. ,,Als u vraagt of het goed is dat wij als gesubsidieerde instellingen commerciële cd's produceren, is mijn antwoord: dat moeten we niet meer willen.''

De Wereldomroep denkt daar anders over. De omroep wil doorgaan. Algemeen directeur Bouwens: ,,Het geld wordt sowieso teruggeploegd in de Muziekafdeling. Het mag, en past in onze doelstelling.''

Heeft u nooit boze reacties gehad van platenmaatschappijen?

Bouwens: ,,Er is geen hond die die cd's wil uitbrengen. Als ze dat zouden willen doen, kunnen ze het morgen overnemen.''

Past het wel binnen de kerntaken van de Wereldomroep?

Hoek: ,,Een van onze taken is het geven van een beeld van Nederland in het buitenland. Daar hoort cultuur bij.''

Dat kunt u toch aan de markt overlaten?

Hoek: ,,Die doet dat niet.''

Wat de markt in elk geval wel doet, is muziekopnames maken. En ook op die markt is de Wereldomroep actief, met Broadcast Facilities Nederland (BFN). Een honderd procents dochter. Het is de commerciële voortzetting van de in 1995 opgeheven facilitaire dienst voor radio- en cd-producties. BFN begon met acquisitie op de vrije markt, met de zekerheid dat de Wereldomroep vaste klant zou blijven. De Wereldomroep presenteert BFN op haar site als een ,,technical arm'', terwijl BFN zich op zijn eigen internetsite presenteert als ,,onafhankelijk, zelfstandig opererend'' audiovisueel productiebedrijf.

BFN (nettowinst 2002: 42.000 euro) is uitgegroeid tot een grote speler op de commerciële markt. BFN verhuurt opname- en studiofaciliteiten. De reisjournaals van D-Reizen voor het commerciële SBS worden opgenomen in de tv-studio van BFN.

Directeur Jorn Mineur van muziekopnamebedrijf Bloomline Coryphée uit 's-Gravendeel vroeg staatssecretaris Van der Laan vorige maand in een brief een einde te maken aan de concurrentievervalsing door BFN. Mineur: ,,BFN kan kosteloos gebruikmaken van spullen die met publiek geld door de Wereldomroep zijn betaald. De Wereldomroep sloot eind jaren negentig een leasecontract met BFN voor geluids- en opnameapparatuur. Deze met overheidsgeld betaalde spullen worden door BFN ook gebruikt voor commercieel werk en ze worden verhuurd.''

Wereldomroep-dochter BNF legt haar commerciële contracten met derden niet ter controle voor aan het Commissariaat voor de Media. Andere publieke omroepen moeten dat op grond van de Mediawet wel doen.

Financieel directeur Hoek: ,,Wij zijn slechts aandeelhouder. Laat één ding helder zijn: op het moment dat het commissariaat dat wil, hebben wij er geen bezwaar tegen.''

Algemeen directeur Bouwens: ,,Dat zeg je nou, maar ik denk dat dat niet kan. BFN werkt voor klanten en het is maar zeer de vraag of die willen dat hun contracten op straat komen te liggen.''

Moet de Wereldomroep dan nog wel doorgaan met BFN?

Directeur Bouwens: ,,Ik hoef ze niet, die aandelen. U mag ze vandaag overnemen. Maar niemand wil ze hebben.''

De Wereldomroep besteedt haar opnameopdrachten exclusief uit aan BFN. Opvallend is, volgens Mineur, dat de bedragen die BFN rekent aan de hoge kant zijn. De Wereldomroep kan goedkoper uit zijn door meer offertes te vragen, maar weigert dat.

Dat bleek toen muziekopnamebedrijf Bloomline en een Belgische collega-onderneming begin dit jaar de Wereldomroep schriftelijk vroegen een offerte te mogen indienen voor cdopnames en live-opnames van orkesten. Uit een bijgevoegde vergelijking met de tarieven van BFN bleek dat de Belgisch-Nederlandse combinatie een cd-productie de helft goedkoper aanbood.

De Wereldomroep weigerde de vrijblijvende offerte. Mineur noemt het merkwaardig dat de omroep vasthoudt aan een dochterbedrijf dat het moederbedrijf te veel laat betalen. Mineur: ,,De omroep benadeelt de belastingbetaler. Vreemd, als je moet bezuinigen.''

Het antwoord op de brieven van Mineur uit 's-Gravendeel kwam van financieel directeur Hoek. Hij schreef dat de Wereldomroep ,,niet verplicht [is] om via een aanbestedingsprocedure van welke aard dan ook andere bedrijven in de gelegenheid te stellen om te offreren.''

Waarom vraagt u geen andere offertes, naast die van BFN?

Algemeen directeur Bouwens: ,,Omdat het onze BV is, die in ons gebouw zit. Het was in het verleden ons personeel. Waarom zou ik gaan shoppen als ik het in huis heb? De ideale situatie zou zijn dat ik de aandelen morgen zou kunnen verkopen. Om dit soort geklier te voorkomen.''

Dat de omroep geen concurrerende prijsopgaven wil, kan directeur Mineur van Bloomline niet los zien van een incident vorig jaar. Bloomline had een offerte gestuurd aan de muziekafdeling van de Wereldomroep en kreeg van een producer een boze e-mail terug. Daarin stond: ,,Hierbij laat ik je weten in de toekomst niet meer prijs te stellen op je diensten, zowel privé als via de Wereldomroep. Leuk hè, bedrijfje spelen. Het ga je goed.''

Een werknemer die zijn gram haalt?

Bouwens: ,,Het lijkt mij een emotionele uitbarsting van iemand die ruzie heeft met zijn leverancier. Hij hoort dat niet te doen, laten we helder zijn.''

Nog één dingetje. Dat is de aanschaf, buiten de gebruikelijke procedure om, van een tafel voor de directiekamer van financieel directeur Hoek. De tafel werd geleverd door Blaauwendraedt VOF, het meubelbedrijf van de zoon van directeur Bouwens. Het precieze bedrag ontbreekt. De rekeningen uit 1997 zijn er niet meer, laat de Wereldomroep weten.

Hoe kwam Hoek bij de zoon van zijn collega?

,,Op een feestje ontmoet.''

Wilt u reageren? Stuur uw reactie naar omroep@nrc.nl. Zie voor ondersteunende documenten dossier publieke omroep op www.nrc.nl.

    • Joep Dohmen