Moderne Doema is een zakenlobby

De dichtheid aan miljonairs en zakenlieden in de Doema zal na dit weekeinde, als de Russen hun nieuwe volksvertegenwoordigers kiezen, hoger zijn dan ooit.

Joeri Afonin heeft al verloren, en hij weet het. Als hoofd van de communistische jeugdbeweging Komsomol werkte hij mee aan een campagne om zijn KPRF een jeugdig imago te geven. Hippe acties op internet. Een tocht over de Moskva op een partyboot. ,,Wij tonen dat we niet de partij van het verleden zijn – orthodox en bejaard – maar van de toekomst.'' Het lijkt weinig op te leveren. In alle peilingen staan de Russische communisten ver achter de pro-Kremlin partij `Verenigd Rusland'. Afonin denkt dus maar vast vier jaar vooruit. Tegen de huidige ,,propaganda in de massamedia'' en de verwachte ,,tien procent stembusfraude'' is geen kruid gewassen, zucht hij.

Dinsdag. Op persbureau Interfax geeft de trojka die de liberale SPS leidt een haast hysterische persconferentie. De democratische partijen SPS en Jabloko blijven beide onder de kiesdrempel van 5 procent, de nieuwe Doema komt in handen van `nationaal-socialisten', voorspelt Irina Chakamada. Op radiozender Echo Moskvi waarschuwt de liberale ex-premier Gaidar dat Hitler juist aan de macht kwam toen de Weimar-republiek uit het economische dal kroop.

Peptalk om gedemotiveerde `democraten' naar de stembus te lokken? Wellicht, want in de liberale grote steden dreigt een lage opkomst. Maar de somberheid van links en rechts is niet gespeeld. Het is de zoveelste Russische paradox: het land maakt een ruk naar links, maar de communistische partij staat op verlies. De oorzaak is bekend: de aanhouding van de oliebaron Michail Chodorkovski van Yukos in oktober. De communisten, gefinancierd door Yukos, voelden zich gedwongen hem te verdedigen. Zo trok `Verenigd Rusland' het platform onder hen weg. ,,We zijn in een hoek gedreven en komen daar niet uit'', erkent de jonge communist Afonin.

Het afromen van de winsten van de oligarchen, sociale rechtvaardigheid: iedereen is er inmiddels voor. Met name de nieuwe partij `Moederland' profiteert van de `dood aan de oligarchen'-stemming, maar ook de LDPF van de nationalistische clown Vladimir Zjirinovksi kruidt de campagne ditmaal met een forse dosis socialisme. Voor oligarchen zijn er vier opties, gromde Zjirinovski onlangs: verbanning, de gevangenis, het gekkenhuis of het graf. Zelfs de liberaal Gaidar meent dat de staat 3 tot 4 miljard dollar méér belasting uit de oliesector moet knijpen.

Door naar de volgende paradox. Ondanks deze linkse stemming kiest Rusland dit weekeind een Doema waar de dichtheid aan miljonairs en zakenlieden hoger zal zijn dan ooit. De kieslijsten staan vol managers en aandeelhouders van de grote olie- en metaalbedrijven – inclusief kandidaten uit het belaagde Yukos. ,,De oligarchen zullen de Doema hun wil opleggen'', voorspelt het Kremlingetrouwe Doemalid Vladimir Joedin.

Joeri Koeznetsov van het consultancy-bedrijf OD vindt het allemaal heel logisch. Onder president Jeltsin was de Doema een nutteloos orgaan. Jeltsins `partij van de macht' Ons Huis Rusland was een ,,kaboutertje'', dus regeerde Jeltsin per oekaze en negeerde de Doema. Koeznetsov: ,,De Doema was vooral bezig de president af te zetten, veel meer wetgevende arbeid ontvouwde ze niet.'' Pas onder Poetin, die op een loyale meerderheid kon rekenen, is een serieus begin gemaakt met modernisering van de Russische wetgeving. ,,We kunnen dat democratische vooruitgang noemen'', zegt Koeznetsov. ,,De Doema blijft nu binnen zijn grenzen en doet wat ze moet doen. Het probleem is dat niemand weet waar de grenzen van het Kremlin liggen.''

Gevolg is wel dat de Doema er weer toe doet, zij het niet als volksvertegenwoordiging. De linkse commentator Boris Kagarlitski schrijft dat westerlingen niets begrijpen van Russische politiek. Dat filosofeert maar over partijen, platforms en ideologie, spot hij, terwijl het er gewoon omgaat hoeveel zetels TNK, Yukos, Gazprom, LukOil, UES, Norilsk Nickel en Base Metal krijgen. De moderne Doema is een overlegorgaan voor tsjinovniki – topbureaucraten – en zakenlui. De politicus Javlinski zei gisteravond in het laatste tv-debat hetzelfde: ,,Onze Doema zit vol zakenlieden die topambtenaar willen zijn en topambtenaren die zakenlui zijn.''

De vraag is dan hoeveel partijen toegang krijgen tot de elitelobby. Slechts drie partijen komen zeker terug. Verenigd Rusland, geschat op een derde, wellicht zelfs 40 procent van de stemmen. De communisten, 15 tot 20 procent. De LDPR van Zjirinovski – 6 tot 8 procent. Drie andere partijen bevinden zich in de gevarenzone rond de kiesdrempel. Een héél klein beetje fraude in buitengewesten – Dagestan, Tsjetsjenië, Tatarstan – kan al over hun lot beslissen. De meeste analisten verwachten dat de liberale SPS binnen boord blijft. ,,Zonder wat liberalen is de Doema incompleet'', aldus Koeznetsov. Javlinski's Jabloko staat er somber voor. Maar interessant is vooral `Moederland'. Haar charismatische leider Sergej Glazjev is met hulp van de staatsmedia uitgegroeid tot een ster: zijn partij moest het communistische kamp verdelen. Maar Glazjev lijkt nu deel te willen nemen aan de presidentsverkiezingen van maart, en dat stond niet in het script.

Een onmiddellijk probleem is dat niet: Glazjev maakt geen kans tegen Poetin. Eerder kijkt men vooruit naar 2008. Los van de optie dat Poetin een tweederde-meerderheid vindt om de grondwet te wijzigen en zichzelf een derde termijn als president te gunnen, staat het Kremlin dan weer voor de taak een opvolger te vinden. Veel analitici denken dat er iets broeit onder het rimpelloze Russische oppervlakte. Een derde van de Russen leeft onder de armoedegrens, de economische groei van de afgelopen jaren heeft zich nauwelijks vertaald in vooruitgang. De medische zorg, het onderwijs, de infrastructuur, het huizenbestand: het bederf zet zich voort. Rusland slinkt nog altijd met een half miljoen inwoners per jaar.

,,Wat mensen deprimeert is niet armoede, dat is een eeuwenlange traditie. Het is het gevoel dat er geen uitweg is'', merkte sociologe Irina Zbarskaja deze week op tijdens een rondetafelgesprek in Moskou. Tot de roebelcrisis van 1998 was er een restje hoop op `het mirakel van de vrije markt'. De stabiliteit die Poetin bracht, is welkom, maar de hoop is vervlogen. Onderzoeken wijzen op een toenemende rancune, vooral onder jongeren. Als de olieprijs daalt, kan het met Poetins populariteit snel gedaan zijn. ,,Het protest zal groeien'', voorspelt de econoom Deljagin. ,,Over vier jaar hebben we een linkse president.'' Misschien Glazjev?

Maar anno 2003 kiest Rusland onverschillig een Doema met partijen die rechtvaardigheid beloven, maar die in dienst staat van het grote geld. ,,De partij `tegen iedereen' moeten we in de gaten houden'', zegt Joeri Koeznetsov. ,,Ik verwacht dat die de kiesdrempel ditmaal wel haalt.''