Huur je schoonmoeder in!

Mensen die zorg nodig hebben, zoals ouderen en gehandicapten, kopen die steeds vaker zelf in. Met het persoonsgebonden budget (pgb) regelen zij zorg op hún voorwaarden. Dat is mogelijk doordat een groeiend aantal hulpverleners zich op de particuliere markt begeeft.

Enkele jaren geleden wanhoopte Els Sanne (40) of haar autistische zoontje ooit de zorg zou krijgen die hij nodig had. Ze zocht hulp omdat ze de zorg in haar eentje niet meer aankon, maar de reguliere instellingen waar ze aanklopte, konden haar niet helpen. Weliswaar konden zij Sannes zoontje een x-aantal uren per week opvangen, maar alleen in drie verschillende instellingen. En dat was geen optie voor Sanne. ,,Ik had mijn zoon voortdurend van de ene opvangplek naar de andere moeten slepen, terwijl ik weer wilde gaan werken'', legt Sanne uit. ,,Belangrijker nog is dat hij op die manier steeds wisselende hulpverleners om zich heen zou hebben, op steeds andere plekken, terwijl autisten juist veel structuur en vastigheid nodig hebben. Mijn zoons conditie zou zo snel verslechteren.''

Sannes redding kwam toen een maatschappelijk werker suggereerde dat het persoonsgebonden budget (pgb) misschien iets voor haar was. Het pgb is een persoonlijk budget dat elke burger kan aanvragen die zorg behoeft en deze zelf wil regelen. Of met dit geld hulpverleners van een reguliere of een particuliere zorginstelling worden ingehuurd, of een handig familielid of buurvrouw, beslist de burger zelf. ,,Het pgb is geschikt voor mensen voor wie het reguliere systeem niet voldoet, omdat het te star is en te weinig aansluit op hun behoeften'', legt Kees Dijkman uit, hoofd communicatie bij Per Saldo, de belangenvereniging van mensen met een persoonsgebonden budget. Gemiddeld bedraagt een pgb 1.300 euro per maand, en maximaal 300 euro per dag. Voor dit laatste bedrag kunnen mensen in aanmerking komen die zeer intensieve lichamelijke verzorging nodig hebben, bijvoorbeeld wegens zware dementie of handicaps.

Steeds meer mensen ontdekken het pgb: in anderhalf jaar groeide het aantal zogeheten budgethouders van 40.000 naar bijna 60.000. Onder hen veel ouders van verstandelijk en/of lichamelijk gehandicapten, die het pgb namens hun kind beheren, maar ook vele chronisch zieken, (ex-)psychiatrische patiënten én ouderen die liever zélf zorg regelen dan instellingen dit voor hen te laten beslissen.

Zelf zorg inkopen met een pgb is sinds kort de moeite waard. Er komen namelijk steeds meer particuliere zorginstellingen en freelancers op de markt, die zich aanbieden als hulpverlener. Hun aantal neemt wekelijks toe. Volgens Per Saldo is de vraag naar zorg nu ongeveer even groot als het aanbod, regionale uitzonderingen daargelaten, en naar verwachting zal de keus steeds groter worden. De meeste nieuwe zorgaanbieders werken kleinschalig: veel een- tot viermanszaken, waarvan het personeel veelal bestaat uit ervaren ex-medewerkers van thuiszorg- en GGZ-instellingen. Zij werden de bureaucratie en starre protocollen in de reguliere zorg beu, maar zijn toegewijd aan hun vak. De burger kan bij hen terecht voor uiteenlopende zorg: beschikbaar zijn onder meer (psychiatrisch) verpleegkundigen, verzorgenden, maatschappelijk werkers en een keur aan zorgverleners die begeleiding bieden bij de meest uiteenlopende activiteiten.

Steeds vaker ook wordt door pgb-houders gezamenlijk zorg ingekocht, waardoor inkoopvoordelen bedongen kunnen worden en zorg wordt ingekocht die beter voldoet aan de specifieke eisen van de pgb-houders. Op de website van Per Saldo zijn vele oproepen te vinden van pgb-houders, bijvoorbeeld van (gehandicapte) mensen die op eigen houtje een kleinschalige woon/zorgvorm willen opzetten.

Voor wie niet in staat is, of geen zin heeft, om zijn eigen woongroep of zorg te regelen, zijn meer professionele, commerciële instanties beschikbaar. Hans van Putten, voormalig directeur van reclamebureau Publicis, heeft afgelopen jaar bijvoorbeeld vier particuliere woonzorghuizen opgericht voor verstandelijk en/of lichamelijk gehandicapten. In de zogeheten Thomashuizen (vernoemd naar zijn eigen – gehandicapte – zoontje Thomas) wonen zeven tot acht mensen, die verzorgd worden door drie à vier vaste medewerkers, die bij hen inwonen. Deze `zorgondernemers' zoals Van Putten ze noemt, stellen het reilen en zeilen in het huis nauw af op de wensen van de bewoners en bootsen zoveel mogelijk een gezinssituatie na. Binnenkort worden nog vier huizen geopend en begin 2004 komt Van Putten met een nieuw concept: het ouderenhotel, bedoeld als luxe alternatief voor het verpleeghuis, maar dan ,,zonder paternalisme en met alle aandacht voor de individualiteit van de bewoners''.

Volgens Van Putten kunnen de kosten van een plaats in een Thomashuis betaald worden uit pgb en uitkering. Bij het ouderenhotel dekt het pgb slechts een deel van de kosten: na aftrek van het pgb moet gerekend worden op circa 50.000 euro per jaar. Volgens Van Putten krijgt de bewoner er wel een luxe appartement en top of the bill zorg en service voor terug.

Wie aan een pgb begint, moet zich realiseren dat vooral de eerste tijd het zoeken naar en regelen van geschikte zorg tijdrovend is, waarschuwt Dijkman. ,,Het komt regelmatig voor dat mensen één, twee of zelfs drie hulpverleners verslijten voor ze echt tevreden zijn.'' Dit komt volgens hem doordat mensen die kiezen voor een pgb ,,vaak heel goed weten wat ze wel en niet willen''. Het goede nieuws voor pgb-houders is dat de kans dat hulpverleners zich aanpassen aan hun wensen, een stuk groter is dan bij mensen die het regelen van de zorg hebben overgelaten aan een reguliere zorginstelling.

Flexibele werktijden hoeven bijvoorbeeld geen probleem te zijn. Een aantal pgb-houders is daardoor nu in staat om betaald werk te verrichten: zij zijn niet meer afhankelijk van de reguliere thuiszorg, die pas 's ochtends om 8 uur met werken begint. Dijkman: ,,Daar heb je natuurlijk niets aan als je om half 9 op je werk moet zijn''.

Ook Els Sanne heeft met het pgb zorg voor haar autistische zoontje geregeld die zij via reguliere kanalen nooit had gekregen. Zoals zoveel pgb-houders huurt zij nu familieleden in: haar schoonmoeder en een nicht zorgen samen gemiddeld 20 uur per week voor haar zoon en hebben hun programma naadloos afgestemd op Sannes wensen. Als het vakantie is, of Sanne meer of minder hulp wil, kan het aantal werkuren bovendien in overleg worden aangepast.

Zoals wettelijk verplicht is, heeft Sanne met beide familieleden een contract afgesloten (bij Per Saldo zijn voorbeeldcontracten beschikbaar, en een softwarepakket voor een eenvoudige boekhouding). Van de circa 30.000 euro aan pgb die zij jaarlijks krijgt, betaalt zij beiden een uurbedrag van tussen de 13 à 20 euro. Onbezoldigde zorg zou geen optie zijn geweest: Sannes schoonmoeder zegde haar baan in een verpleeghuis deels op voor dit werk, en ook voor haar nicht, een student, is het noodzakelijk dat haar bijbaan geld oplevert.

Het budget is volgens Sanne krap-aan, zeker omdat ze eenderde ervan kwijt is aan werkgeverslasten. Ook kost het aardig wat tijd om de zaken boekhoudkundig en organisatorisch goed te regelen. Maar de nadelen vallen wat haar betreft in het niet bij de voordelen. En die zijn, zegt Sanne, dat haar zoontje precies de zorg krijgt die hij nodig heeft, op de momenten dat hij ze nodig heeft, van hem vertrouwde en toegewijde mensen.

    • Rentsje de Gruyter