Heilige golven

Het duurt niet lang meer, en dan is Polen lid van de Europese Unie. Maar terwijl de regering de vensters opengooit, voedt het oerkatholieke Radio Maryja het antiEuropese sentiment. Spil van die beweging is pater Tadeusz Rydzyk, die in de ether vrijelijk fulmineert tegen Satan, joden en vrijmetselaars.

Maria Hemelvaart, 15 augustus, heet in Polen de dag van de Moeder Gods van de Kruiden, omdat op die dag kruiden en bloemen gewijd worden. Rijen geparkeerde auto's en bussen bedekken de heuvels in Gietrzwald bij Olsztyn in Noord-Oost Polen. Op 27 juni 1877 gebeurde hier een wonder. Maria verscheen in een wit gewaad en met lange haren in een esdoorn, en sprak Pools tegen twee meisjes uit het naburig dorpje Woryty. Nu lopen duizenden feestelijk uitgedoste mensen tussen marktstalletjes. Duizenden anderen knielen tijdens een openluchtmis, iedereen met een klein boeketje wilde bloemen. Bij de biechtvaders op stoeltjes in het gras vormen zich lange rijen, verderop kwettert een hele colonne kindertjes in klederdracht met hun opgedofte moeders, die zo meteen de processie zullen inleiden.

Een menigte bestaat uit toevallige momentopnamen: een extatisch, betraand meisjesgezicht, twee oude mensen helemaal in gebed verzonken, een geschoren boerenhoofd boven een witte kraag met stropdas, gevouwen boerenhanden in te korte mouwen van zondagspakken die waarschijnlijk vele jaren geleden nog als bruidspakken dienden, geboende handen die worden uitgestoken naar de hostie. Een menselijke slang beweegt zich ondertussen tussen de heuvels door op weg naar de heilige bron, ieder met een watertankje of een flesje in de hand, zo'n plastic beeldje van Maria waar het gouden kroontje als kurk fungeert.

Dit is de Poolse volksreligiositeit, de Poolse traditionele kerk. Elke zondag onafzienbare mensenmassa's op de knieën rondom kerk gebouwen. Net zoals het televisienieuws hier steevast begint met elke zucht van de paus, de 'grootste Pool op aarde.'

Populisme in opmars

De gevestigde Poolse kerk telt 14 metropolieten, 40 diocesen, 4 kardinalen, meer dan 100 bisschoppen, 200 ordes, 40.000 monniken, 20.000 priesters van wie 9.400 pastoors, onmetelijke bezittingen en historische schatten, en een eigen paus in Rome. Op een paar procent na verklaart het hele Poolse volk zich katholiek. De hele maatschappij weerspiegelt zich in de kerk.

Maar de traditionele kerk maakt zich zorgen. Het populisme is in opmars. In de seculiere wereld blijkt dat uit een diffuse verzameling van belangengroepen, vakbonden, ontevreden nationalisten en boeren, op dit moment aangevoerd door de even potsierlijke als gevaarlijke boerenleider Andrzej Lepper, een kruising tussen Le Pen en Zjirinovski. Zijn kerkelijke evenknie, tevens de grootste kopzorg van de Poolse kerk, is pater Tadeusz Rydzyk, de oprichter en directeur van het katholieke radiostation Radio Maryja.

Rydzyk doet nog het meest denken aan een Amerikaanse televisiedominee, zo'n fanatieke rechtse preker, een vulkaan van zakelijke energie. Hij staat in het centrum van het Poolse publieke leven. Hij is de oprichter en directeur van een katholiek mediaconcern. Hij heerst over de menigten, maakt en breekt politici, lapt elke wet aan zijn laars en luistert naar niemand. De fiscus en justitie, de regering en het episcopaat kunnen hem niet aan.

Midden jaren tachtig, tijdens de staat van beleg in Polen, zwierf pater Rydzyk langs de kloosters in Beieren. Daar maakte hij kennis met Radio Maria International, kort daarna opgedoekt door de Beierse bisschoppen om zijn fundamentalisme. Toen viel het commu nisme. Rydzyk keerde terug naar Polen. In Torun zette hij een netwerk van regionale kerkradiostations op onder de naam Radio Maryja. Hij verwierf direct grote faam om zijn godsdienstige strijdlust.

Mariabeeld

In 1993 vroeg Rydzyk bij de Raad voor Radio en TV een landelijke radioconcessie aan. Het was een merkwaardig verzoek. Het bevatte geen enkel financieel gegeven, eigenlijk bestond de aanvraag uitsluitend uit de mededeling dat pater Rydzyk in eigen persoon het commissariaat, het bestuur en de directie zou vormen. Op de zitting van de Mediaraad arriveerde hij met een menigte volgelingen en een beeld van Maria uit Fatima in zijn armen. 'De radio is van haar', verklaarde hij. 'We hebben geen andere aandeelhouders.' De Mediaraad vond dat een katholiek radiostation in Polen op zijn plaats was. Rydzyk kreeg zijn frequentie.

Het werd een buitengewoon doeltreffende radio. Rydzyk richtte zich tot het onafzienbare reservoir aan slachtoffers van de Wende. Amper geletterde landarbeiders uit failliete staatsboerderijen, weduwen uit de provincie met een paar centen pensioen, verarmde burgers, ploeteraars zonder toekomst, eenzame losers.

Rydzyk werd hun steun en toeverlaat, hun beschermheer en hun spreekbuis. Eindelijk iemand die hen zag staan en warm toesprak. Zij kregen een eigen radio, zonder bonkende muziek, laagdrempelig, heel geduldig en troostend. Voor het eerst in hun leven konden zij nu gewoon door de telefoon uithuilen over hun gebrek aan geld, over ziekte thuis, losbandige kinderen, ontucht op de tv en joden in de regering. 'Wij allemaal worden vervolgd door de satan', riep pater Rydzyk als antwoord. 'Jullie in je huizen en wij bij onze radio.' Volgde een praatje en een gezamenlijk radiogebed.

Voor een onvoorbereid mens is een paar uur van die radio een existentiële ervaring. Je belandt in een parallelle wereld, verwant aan de onze en toch lichtjaren ver. De simpele mens wordt belaagd door allerhande types. De joden zweren samen, de Europese Unie zuigt uit, overal loeren verraderlijke elites. Het geloof is in gevaar. De hele natie is in moreel verval, de 'architecten van de huidige Poolse holocaust' vallen aan. Bewijzen in overvloed, hoe groter de kritiek vanuit de buitenwereld, hoe hoger de bewijzen zich opstapelen. De luisteraars barsten in tranen uit en overtreffen elkaar met nog engere voorbeelden. Dan krijgen ze te horen: 'Red de natie, stel een daad voor God, kerk en vaderland. Geen goedkeuring voor het kwaad!' Op de golven van Radio Maryja heerst een enorm gevoel van saamhorigheid, de saamhorigheid van de omsingelden.

De charismatische leider van de vesting Radio Maryja doet nog het meest denken aan Lech Walesa in zijn hoogtijdagen. Net als Walesa spreekt pater Rydzyk steenkolen-Pools, hij houdt geen rekening met semantiek en syntaxis. Net als Walesa houdt hij geen betogen maar bouwt hij beelden op uit associaties en grapjes. Het deert niet. De bedoeling is duidelijk. De luisteraars reageren met onvoorwaardelijke trouw.

Onbegrip

Afgelopen zomer zat ik eens in de Poolse bossen met een Silezische mijnwerker, een zachtaardige man die vroeg oud was geworden door stoflongen. Het meer glinsterde, glaasjes gingen rond, de mijnwerker pookte met een stok in het vuurtje. Eindelijk durfde hij te zeggen wat hem dwars zat: 'Jij bent een aardige man en je gezin ook, maar dat Nederland van je deugt van geen kant. Daar wordt legaal euthanasie gepleegd op zieke mensen om in hun organen te handelen.' De Nederlanders aan het vuurtje ontploften, maar hoe in godsnaam overbrug je zo'n ravijn van onbegrip? 'Dat willen de vrijmetselaars van de Europese Unie ons opleggen, ze willen ons uitroeien, omdat we van Maria houden. Dat zegt onze radio', hield de mijnwerker vol.

Anderhalf miljoen mensen luisteren dagelijks naar Radio Maryja. In de weekeinden groeit dat tot zes miljoen. De beweging aan de basis, de Familie van Radio Maryja, telt zo'n vier miljoen leden, actief in de meeste Poolse parochies. Er is ook een aparte landelijke jeugdorganisatie, er zijn speciale kindergebedskringen met 80.000 leden. Over de oplage van Ons Dagblad van pater Rydzyk lopen de meningen nogal uiteen, van 50.000 tot 250.000.

Het is een kerk binnen de kerk.

Het Radio Maryja-bewustzijn is in Polen een maatschappelijk feit. Onvoorwaardelijk en totaal wordt het uitgedragen door pater Rydzyks aanbidders, die ietwat eenvoudig van geest zijn. Maar stukjes ervan duiken overal op. Er is geen sprake van sociale goedkeuring, integendeel. Zelden is iemand in Polen zo vaak en met zoveel leedvermaak geciteerd. Grootstedelijke jongeren bescheuren zich over pater Rydzyk, anderen reageren schouderophalend. Maar de visie van zijn miljoenen fanatieke volgelingen is eng en wordt door niemand tegengesproken. Ze wordt gewoonweg genegeerd.

Er is in Polen in het laatste decennium een sfeer van toegevendheid gegroeid ten opzichte van denkbeelden die tot voor kort als marginaal werden beschouwd. Het Pools nationalisme is in al zijn kleurschakeringen salonfähig geworden. Men schaamt zich er niet meer voor, maar komt er trots voor uit, tot in het parlement aan toe. Radio Maryja is hierin maar een schakel, zij het een belangrijke, het is de religieuze component van een veel breder fenomeen. In elke krantenkiosk liggen tijdschriften met omineuze titels als Alleen Polen, Ons Polen of De Poolse Gedachte. 'U moet het allemaal voorzichtig lezen, niet alles tegelijk, anders gaan uw hersenen smelten', waarschuwt mijn Warschause sigarenboer. In boekenstalletjes op prominente plaatsen, bijvoorbeeld bij de poort van de universiteit van Warschau, vind je uitgaven met titels als De joodse misdaden tegen het Poolse volk, of Tegenover wie moeten de joden zich excuseren, of De eu het anti-Poolse Babylon. Afgelopen winter kreeg ik slaande ruzie met een verkoper van al dat moois. Een paar maanden later herkende hij mij en snauwde: 'Besneden lul!'

Poolse demonen

Er smeult een polarisering in Polen, en allang niet meer alleen onderhuids. Pater Rydzyk drijft op levensechte gevoelens. Hij hoeft ze alleen maar te kanaliseren. Een paar jaar geleden mobiliseerde hij vele tienduizenden voor de beruchte 'optochten voor het leven'. Het mocht niet baten, de abortuswetgeving werd liberaler, al was het minimaal. De verongelijkte Rydzyk riep zijn luisteraars vervolgens op om de politici 'het hoofd kaal te scheren, net als bij de hoeren die in de oorlog met de Duitsers sliepen'.

Het voorjaarsreferendum over de toetreding tot de eu legde twee haaks op elkaar staande opvattingen bloot. 'Hoe durf je kritisch over de Europese Unie te zijn, alles is beter dan de Poolse demonen', hoorde ik van mijn Warschause kennissen. In hun stem weerklonk een vreemde hoop, de overtuiging dat de eu een instantmedicijn is, een wondermiddel dat alles in een handomdraai anders maakt. Beter. 'Dan worden we een normaal land.'

Zo'n tweespalt zou journalistiek gezien een goudmijn moeten zijn. Een provinciale musicus heeft helemaal gebroken met zijn Radio Maryja-familie, het hele stadje raakte er bij betrokken. Iemand anders vertelt over een pro-Europese, verlichte priester in zijn geboorteplaats, die een ware strijd om zielen voert met de fundamentalisten van Radio Maryja. Dat zijn droomonderwerpen voor een

reportage, maar je leest er bitter weinig over. Je hoort overal wel vage echo's, maar de verha len wachten nog op een Kapuscinski. Misschien omdat je buitengewoon snel een proces over krenking van religieuze gevoelens aan je broek kunt krijgen.

De feministische kunstenares Dorota Nieznalska maakte afgelopen voorjaar in galerie Wyspa in Gdansk een installatie van een foto van een penis met ballen geplakt op een kruis. Een paar Radio Maryja-politici kregen er lucht van en klaagden Nieznalska aan. Het werd een landelijke rel, even leek het ook op een wezenlijk debat over de grenzen van de kunst. Maar alles doofde snel, de posities in beide ingegraven kampen waren al te duidelijk, een toenadering was onmogelijk. De rechter legde Nieznalska een straf op van een half jaar 'maatschappelijk nuttig werk', terwijl het triomferende kamp van de aanklagers de verliezende verdedigers adviseerde een penis op een davidster te spijkeren. En daar bleef het bij.

Alleen: galerie Wyspa van de kunstacademie in Gdansk werd na de hele commotie stilletjes gesloten. En: de stadsgalerie in het naburige Slupsk moest onlangs een tentoonstelling van de arme Nieznalska annuleren, omdat lokale pastoors, lieve zusters clarissen en Radio Maryja-activisten samen zo'n enorm kabaal maakten.

Terug in de pastorie

Polen is geen godsdienstige staat. Maar de macht van de kerk in al haar gedaanten, of beter gezegd, de bereidheid om deze macht te aanvaarden, is haast nooit zo groot geweest. Of zoals de geestelijken het formuleren: nooit meer zullen zij zich terug in de pastorie laten duwen. Zij blijven midden in de maatschappij staan, zeggen zij, en hier stuiten wij op de grootste Poolse paradox. Een gigantisch ondemocratisch instituut heerst over de zielen van een democratische maatschappij.

Door de week lijkt Polen een redelijk ontwikkelde Europese democratie, maar op zondag is het een conservatieve autocratie uit vervlogen eeuwen. Het is een schizofrene situatie. Zes dagen per week neem je trots deel aan de vaart der volkeren, en op de zevende erken je nederig dat deze vaart een gruwel is, en het hedendaagse Europa niets anders dan de 'beschaving van de dood'.

Bij de aanloop naar het referendum over toetreding tot de Europese Unie moest conservatief Polen, de morrende clerus incluis, simpelweg door de paus platgewalst worden. 'De plaats van Polen is in Europa!', besliste het hoofd van de kerk. De paus legde zijn gewicht in de schaal. Op mijn autoradio hoorde ik zelfs de ontembare pater Rydzyk mompelen dat de paus altijd gelijk heeft. 'De eu is geen hel maar ook geen hemel', zei Rydzyk. 'Wat ons betreft is het een groot vagevuur. De paus draagt ons de taak op Europa opnieuw te evangeliseren.' In de volgende dagen nam hij weliswaar alles terug: 'De hel! Natuurlijk is Europa de hel!', maar het was te laat. De Polen stemden vóór toetreding.

In die dagen woonde ik een anti-Europese bijeenkomst bij in een dorp zo'n 60 kilometer buiten Warschau. Mensen druppelden het zaaltje binnen, een paar boeren, een paar middenstanders, een groepje dorpsvrouwen. Ze verwachtten niet veel goeds van die enge eu uit Brussel, dat was duidelijk, maar de sfeer was er een van berusting. 'Wat valt er verder te discussiëren, de paus heeft gesproken', herhaalden zij tot wanhoop van de gastspreker, Stanislaw Krajski, een van de voornaamste ideologen van Radio Maryja. Want Krajski was nog steeds vol strijdlust. Op het bijzettafeltje lag een waaier van zijn boeken over vrijmetselaars in de eu en over de uitverkoop van Polen.

Krajski sprak bevlogen en met het vuur van een beroepsrevolutionair, onbaatzuchtig, fanatiek en aandoenlijk. Hij stak het publiek een hart onder de riem: 'Dames en heren, stelt u zich Polen voor als een onschuldige, prachtige, godvrezende maagd. Nu moet ze onder dwang zo'n brute, lelijke, verdorven Europese kerel trouwen. Misschien wordt die kerel hierdoor een beetje beter, pleiten ze bij haar, ook vanuit het Vaticaan. Maar dames en heren, al trouwen zij, wat wordt dat dan voor een huwelijk? Wat voor kinderen zullen zij krijgen?'

Het gehoor knikte instemmend. 'Ik heb gehoord dat ook de paus een jood is', zei een dame, maar dit ging de aanwezigen te ver. 'Handen af van de paus! Zijn woord is heilig!'

Koude douche

Een paar dagen later vertrok ik naar het Mazurische stadje Mikolajki. In dit zeilersparadijs zou een titanenstrijd woeden tussen twee parochies, de proen de anti-Europese. Het leek een ideale setting om de werkelijkheid te proeven. Het werd een koude douche. Zonder toestemming van de zielenhoeders durfden de parochianen geen standpunt in te nemen. Het bleef bij een paar moeizame algemeenheden, gevolgd door het onvermijdelijke: 'U moet bij de pastoor zijn.' Twee kerkelijke torens heersen over het stadje. Zo liggen de verhoudingen. Maar de twee antagonisten hadden geen belang bij openhartigheden, ieder om zijn eigen reden. De pro-Europese pastoor verwees kordaat naar een kerkelijke woordvoerder in Warschau, met de intonatie van een ambtenaar die geen gelazer wil om een ondoordachte uitspraak. Zijn opponent, een veelbelovend flamboyante Radio Maryja-geestelijke barstte daarentegen gewoon in lachen uit: 'U durft, zeg!' 'Maar het is zo belangrijk dat de Europeanen de Polen leren kennen', pleitte ik. De man werd ernstig. 'U denkt zeker dat ik een naïeve domoor ben om me met zo'n goddeloos Nederlands krantje in te laten. Ik laat me niet gebruiken. Daar is de deur.'

Kortom, een fiasco. Enkele jonge onderwijzers hielpen mij toen uit de brand, zij stuurden me langs plattelandsscholen in de buurt. Op het eenvoudige dorpsniveau, zo bleek, vervagen de verschillen. Radio Maryja of niet, de pastoor is de pastoor, de schaapjes zijn de schaapjes en zo is het al eeuwen lang.

Een lacherige verbazing klonk door in de verhalen van jonge dorpsleraren; verheven kwesties, grote vraagstukken vinden op het platteland een erg concrete uitwerking. Ik noteerde. 'Onze pastoor heeft de jeugdposters van de eu-ketters briesend uit de school verbannen'. Elders werd het lezen van de 'satanistische Harry Potter' ten strengste verboden. Dat zijn de uitstapjes naar de wereld van politiek en cultuur. Meestal gaat het om alledaagse, eeuwenoude kwesties van seks en moraal. Die bemoeienis gaat ver. 'Onze dorpsdames moesten bij de pastoor verschijnen met een bewijsbriefje van een gynaecoloog dat ze geen voorbehoedsmiddelen gebruiken.' In een ander dorp noteerde ik: 'Tijdens de godsdienstles verordonneerde de pastoor dat meisjes geen jurken met blote armen mogen dragen.' De moeders kwamen in opstand, de klasseleidster steunde hen. De pastoor riep de schoolleiding bij elkaar. 'Gelukkig werd ik niet ontslagen', vertelde de lerares. 'Maar vanaf de kansel riep de pastoor dat een school geen bordeel is, en dat hoeren maar in een bordeel begraven moeten worden. Kunt u zich voorstellen hoe de mensen naar mij keken?'

Dit is de voedingsbodem van Radio Maryja. Miljoenen mensen steunen pater Rydzyk, nog meer miljoenen laten hem ongestoord zijn gang gaan. Hij leidt zijn imperium met durf en slagvaardig, volkomen eigengereid en zonder zich te bekommeren om de wet. Er worden regelmatig gerechtelijke onderzoeken gestart over gesmokkel en gesjoemel, over grootschalige belastingontduiking en louche deals. Rydzyk wantrouwt banken en betaalt met koffers vol baar geld, lees je in de kranten. Rydzyk

weigert enige financiële verantwoording af te leggen, Rydzyk organiseert enorme inzame lingsacties voor een goed doel, bijvoorbeeld

het redden van de failliete scheepswerf van Gdansk, maar niemand weet wat er verder met dat geld gebeurd is.

Hij geeft het allemaal triomfantelijk toe. Het werkt in zijn voordeel. Mensen vinden zo'n katholieke Robin Hood schitterend. Bevlogen, onbaatzuchtig, vindingrijk. Haast automatisch wordt hiermee de Poolse mentaliteit geactiveerd, waarin sinds mensenheugenis het belazeren van autoriteiten als nationale deugd wordt beschouwd. Pater Rydzyk appelleert aan die mentaliteit. Een Radio Maryja-deskundige zegt het zo in de uitzending: 'Het is de burgerplicht van elke burger om de wetten niet na te leven, als ze met de wetten van het Evangelie in strijd zijn.'

'Wij blijven bezet', klinkt de mantra van Radio Maryja, 'nu door het totalitarisme van atheïsten, liberalen, joden, de perfide vrijmetselaars. Het goddeloze Brussel heeft de plaats ingenomen van het goddeloze Moskou, hun doel blijft onveranderd de vernietiging van het Poolse katholicisme. Verdedig u!'

In 1997 deed de kerk een poging om Rydzyk in het gareel te krijgen. Hij verplichtte zich tot de instelling van een programmaraad en het opstellen van statuten. Maar er gebeurde niets. Kardinaal Glemp was woedend.

Rydzyk kan niet zomaar ontslagen of overgeplaatst worden, hij is alleen gehoorzaamheid verschuldigd aan zijn orde der redemptoristen, en aan de paus. Onlangs is er weer een bisschoppelijke groep in het leven geroepen onder de naam 'Zielenverzorgers Kommer om Radio Maryja.' Eind november sloten de orde der redemptoristen en de Conferentie van het episcopaat een overeenkomst over Radio Maryja. Eindelijk komt er een gezamenlijke programmaraad, maar de overeenkomst wordt pas officieel van kracht als het project van de statuten van Radio Maryja de goedkeuring van het episcopaat krijgt.

Kortom, een schijnvertoning, want zolang de paus Rydzyk geen halt toe roept, zal er weinig veranderen. Maar de paus is een realist: Radio Maryja is een uitlaatklep die je niet zomaar kunt afsluiten. Ook het episcopaat handelt voorzichtig en behoedzaam: de situatie met de doodzieke paus is precair, terwijl een groot deel van de clerus het met Rydzyk eens is. De vrees voor een fundamentalistische revolte na de dood van de paus is reëel.

Zo blijft Radio Maryja ongrijpbaar. Ongrijpbaar door haar financiële macht en onafhankelijkheid. Ongrijpbaar door het charisma van de leider. Ongrijpbaar ook omdat het ongetwijfeld een centrum is van een authentieke maatschappelijke beweging met God en Vaderland in het vaandel. Juist deze onkerkelijke

vermenging van godsdienst met sociale en politieke zaken maakt Radio Maryja zo machtig.

De verkiezingen van 1997 werden, met grote steun van Rydzyk, door rechts gewonnen. Onder de 216 parlementsleden zaten

30 leden van Radio Maryja. Andere sympathisanten van het station drongen geleidelijk het publieke leven binnen. Er braken goede tijden aan. In Torun richtte Rydzyk de Hogeschool voor Sociale en Media Cultuur op. Zijn Instituut voor Nationaal Onderwijs in Lublin zette een netwerk op van 54 centra voor lezingen, politieke scholing en cursussen. Om de radio heen groeide een aantal fondsen en uitgeverijen, en er kwam een 'echt-Pools patriottische' middelbare school.

De laatste verkiezingen, die van 2001, werden door rechts verloren. Links won rijkelijk, maar bij deze rechtse electorale catastrofe was Rydzyk de enige winnaar. Zijn nieuwste geesteskind, de anti-Europese Liga van Poolse Gezinnen, kreeg 36 zetels. De Liga is een verzameling van zo'n vijftien onbeduidende strominkjes en partijtjes, in het beste geval bekend om hun nogal excentrieke leiders. De schaal loopt van fanatiek extreem-rechts en totaal doof voor argumenten tot rechtse christenen en nationalisten. Rydzyk speelt al die figuren tegen elkaar uit, wisselt van favorieten, houdt hen in het ongewisse. Maar afgezien van het vermakelijke gehalte is de Liga van Poolse Gezinnen een politiek succes, al was het maar omdat de politieke formatie niet onmiddellijk weer in elkaar is gestort. Pater Rydzyk had het goed gezien: aan de rechterzijde van de officiële gevestigde denkbeelden en partijen lag nog een enorm veld braak.

Maar er zijn ook tegenslagen. Begin oktober verzocht Rydzyk om meer donaties. Hij kwam 600.000 zloty (een kleine 150.000 euro) per maand tekort. Naar verluidt vertilde hij zich aan zijn televisiestation Trwam (Ik blijf). In tegenstelling tot de radio zou de tv-zender zich met reclame-inkomsten moeten bedruipen maar jongstleden oktober werd het station door maar 0,08 procent van de Poolse kijkers bekeken.

Tegelijkertijd neemt het aantal luisteraars van Radio Maryja af. In de laatste twee jaar zijn er 200.000 luisteraars afgehaakt, waarschijnlijk omdat de oudjes sterven, maar sommige mediadeskundigen signaleren ook een afnemende trouw aan religieus getinte media in Polen.

Als klap op de vuurpijl besloot het Poolse Hooggerechtshof na jaren bakkeleien dat Radio Maryja verplicht wordt tot een jaarlijks financieel verslag aan de Mediaraad. 'Een wankelend imperium', 'Het Waterloo van Rydzyk', luidden de koppen in de weekbladen. Rydzyk reageerde furieus, maar onlangs begon hij met peperdure satellietuitzendingen voor de Polen in de Verenigde Staten en Canada. Dit zijn geen tekenen van financiële misère in een wankelend imperium.

De ster van Rydzyk stond hoog toen hij de campagne tegen toetreding tot de Europese Unie aanvoerde en dat is nog maar een half jaar geleden. Die strijd heeft hij verloren. Over nog een half jaar wordt Polen lid, maar het laatste voortgangsrapport van de Europese Commissie liegt er niet om. Waar je ook kijkt moet er volgens Brussel nog hervormd worden. De werkloosheid is hoog, de corruptie tiert welig, de politiek is zwak en de stemming is pessimistisch. Vanaf 1 mei volgend jaar wordt het menens. Dan pas begint de harde leerschool van de eu: de onverbiddelijke eisen, de grote saneringen en de teleurstelling. Zolang er harde klappen zullen vallen, zullen de anti-Europese sentimenten hoogtij vieren. Dan krijgen de Poolse populisten hun kans: de radicale vakbonden, de anarchistische boerenleider Lepper en de fundamentalistische pater Rydzyk.

De Silezische mijnwerker met wie ik afgelopen zomer aan het vuurtje zat, drukte mij Ons Dagblad van pater Rydzyk in de handen: 'Misschien zul je dan iets meer begrijpen.' Ik las wat hij had onderstreept. 'Wat is er met de ziel van Europa gebeurd?' schreef een intellectuele non. 'Die ziel ontstond door het bloed van martelaren en het gebed van monniken en nonnen. Sinds de gebeden overstemd zijn geraakt door revolutionaire trommels en popmuziek, is deze ziel een relict geworden in de tempels die als musea dienen. Alleen het katholieke Polen belaagd door de verenigde krachten van vrijmetselarij en postcommunisme kan Europa haar ziel nog teruggeven.'

Sasza Malko is freelance journalist. Hij werd geboren in Warschau en woont en werkt sinds 1973 in Nederland.

Iris Kiewiet (Art Connection) is freelance illustrator.

[streamers]

Voor een onvoorbereid mens is een paar uur van die radio een existentiële ervaring.

'De hel! Natuurlijk is Europa de hel!' Maar de Polen stemden voor toetreding tot de EU.

Mensen vinden zo'n katholieke Robin Hood schitterend.