Alle jeugd aan de bak

De jeugdwerkloosheid is in Nederland relatief laag, maar stijgt het snelst in Europa. Ministerie van Sociale Zaken en gemeenten slaan de handen ineen.

`Ik was een stouterd'', zegt Ismaël met een schuldbewust lachje. Maar nu heeft hij zijn draai gevonden, verzekert hij. Ismaël – liever niet met zijn achternaam in de krant – is een Marokkaanse Amsterdamse jongen van zeventien. Zwarte muts, krullend haar, dikke blauwe trui. Hij is in de leer in de keuken van De Tulp, een multiculti eetcafé in de Amsterdamse wijk De Baarsjes.

Eindelijk weet Ismaël wat hij wil worden: kok. ,,Liever nog chef-kok. Misschien begin ik op een dag wel een luxe restaurant in Marokko'', zegt Ismaël. Zijn bruine ogen glinsteren. De Tulp is een van de vele projecten in Amsterdam waar werkloze jongeren warmdraaien voor de arbeidsmarkt. Ze zijn in dienst van Maatwerk Amsterdam, een gemeentelijke organisatie die kansarme werklozen aan werk, scholing of een leerbaan probeert te helpen. Maatwerk werkt samen met zo'n 1.000 werkgevers in de stad, die personeel van Maatwerk kunnen betrekken. Maatwerk heeft tientallen `sociale ondernemingen' opgericht waar jonge werklozen fit worden gemaakt voor de arbeidsmarkt. Dat gebeurt altijd samen met anderen, bedrijven, sociale instellingen, of gemeenten.,,Het rugzakje moet enigszins gevuld zijn, zodat deze jongeren startklaar zijn voor de arbeidsmarkt'', zegt Michel Kanters, directeur van Maatwerk. Ze kunnen aan de slag in een keur van beroepen – van beveiliging, tot schoonmaakwerk, techniek en de IT-sector. Kanters: ,,We willen voorkomen dat het verkeerd loopt zoals in de jaren tachtig. Toen raakten jongeren werkloos en kregen een uitkering, die ze vandaag nog hebben.''

Jarenlang was de jeugdwerkloosheid in Nederland laag. Maar door de aanhoudende economische recessie stijgt het aantal jongeren zonder baan snel. In 2002 had 5,2 procent van de beroepsbevolking onder de 25 jaar geen werk, midden 2003 was dat opgelopen tot 8,1 procent. Dat is weinig vergeleken met de omringende landen zoals België, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk – maar het is genoeg voor het ministerie van Sociale Zaken, gemeenten en arbeidsbureaus om zich zorgen te maken.

Het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt van de Universiteit Maastricht schreef deze week in een rapport, dat 70 procent van de 320.000 jaarlijkse schoolverlaters de komende jaren ongunstige perspectieven heeft om aan een baan te komen. De harde kern van de werkloosheid bestaat nu al uit 75.000 jongeren. Reden voor het ministerie en gemeenten de handen ineen te slaan om via een speciale taskforce de jeugdwerkloosheid te bestrijden. ,,Als er niets gebeurt, stijgt dat aantal binnen de kortste keren tot 100.000'', zegt Hans de Boer, voorzitter van die taskforce.

Een klein deel van de werklozen zijn vwo'ers en academici die tijdelijk geen werk kunnen vinden. Zodra de economie aantrekt, hebben zij een baan. Dat is lastiger bij de grootste groep werklozen: kansarme jongeren en dropouts met geen of een lage schoolopleiding. De doelgroep van Maatwerk. De hoge schooluitval van jonge migranten is een probleem, stelt ook het Sociaal en Cultureel Planbureau vast. Weliswaar hebben jonge allochtonen de afgelopen tien jaar een deel van hun achterstand op school en de arbeidsmarkt ingelopen, maar van de jonge Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen die dit jaar in het voortgezet onderwijs begonnen, vertrok rond 20 procent zonder diploma.

,,In Amsterdam zijn veel scholen waar in oktober al 60 procent van de leerlingen was afgehaakt'', zegt Froukje Henniger, consulent bij het Jongerenloket Oost, een van de zes Jongerenloketten in de hoofdstad. Deze loketten zijn onlangs speciaal ingericht om jonge werklozen tussen 15 en 23 jaar aan een baan, scholing of gesubsidieerd werk te helpen. ,,De meeste jongeren die bij ons aankloppen, hebben niet eens een vmbo-diploma'', zegt Henniger.

Ismaël, de Marokkaanse Amsterdammer, is een van de dropouts. Hij is geboren in de Borneostraat in een treurig deel van Amsterdam-Oost. ,,Toen ik veertien was, ging het mis'', zegt hij. Spijbelen. Verkeerde vrienden. In de tweede klas havo hield hij zijn middelbare school in Amsterdam voor gezien. ,,Mijn ouders waren erg boos. Ik kreeg straf en mocht de deur niet meer uit.'' Hij werd naar de technische school gestuurd, maar na een jaar liet Ismaël ook daar verstek gaan. ,,Timmeren vond ik niks.'' Ismaël had geluk dat hij bij Maatwerk terechtkwam en na een beroepsoriëntatie ontdekte dat hij koken leuk vond.

Bij De Tulp werd hij opgevangen door Helena Hehanussa, die hem wegwijs maakt in de keuken van het multiculti eethuis. Hehanussa, een energieke vrouw, noemt zich sociaal ondernemer en werkt al zes jaar bij De Tulp. Ze werkt met jongeren van allerlei pluimage en uit alle windstreken. Soms ook komen sommige van de bekende Amsterdamse probleem-Marokkanen bij haar, die na een tuchtschool weer geïntegreerd moeten worden. De meesten zijn `hangjongeren' die hun school niet hebben afgemaakt, net als Ismaël.

,,Het zijn ruwe diamanten'', zegt Hehanussa over de jongeren die bij haar in de leer komen. ,,Ik slijp ze, maar ze moeten wel handtam zijn'', lacht ze. ,,Ik kan niet eindeloos blijven pamperen. Als ze onhandelbaar zijn, stuur ik ze terug.'' Dan komen ze in een ander traject terecht, want in de bijstand horen ze dan niet meer thuis. ,,Nu gemeenten per 1 januari zelf zeggenschap krijgen over de bijstandsuitkeringen, kunnen we ervoor zorgen dat iedereen aan de bak komt'', zegt directeur Kanters van Maatwerk. Heeft iemand geen zin, dan heeft de gemeente een stok achter de deur en wordt de uitkering stopgezet.

Ook in andere Europese landen waait sinds kort de gure wind van de harde aanpak. De jeugdwerkloosheid (15,1 procent) in de EU is twee keer zo hoog als de gewone werkloosheid. Het aantal schoolverlaters in de Unie dat afkomstig is uit landen buiten Europa, bedraagt liefst 35,1 procent tegen 16,7 procent EU'ers, blijkt uit het jongste rapport van de Europese Commissie over de werkgelegenheid in Europa. ,,Bijzonder verontrustend'', vindt de Europese Commissie omdat de hoge uitvalcijfers pijnlijk duidelijk maken hoe moeilijk het is voor jonge migranten om te integreren.

Ook Duitsland is, naar Scandinavisch voorbeeld, sinds kort overgegaan op een hardere aanpak van jonge werklozen. Net als in Nederland is de keuze: een baan, scholing of anders wordt de financiële kraan dichtgedraaid. Niet alleen is de werkloosheid in Duitsland twee keer zo hoog als in Nederland. Immigranten doen het nauwelijks beter. Eenderde van de allochtone scholieren, meest Turken, verlaat in Duitsland de school zonder diploma. In Berlijn heeft de helft van de jonge migranten geen diploma op zak.

Om de hoge werkloosheid in de greep te krijgen, namen Duitse politici speciaal een kijkje bij de zogenaamde Job Centres in het sociaal hardere Groot-Brittannië en intussen heeft ook Keulen zijn Job Centers. Voor jongeren heet het project Jobbörse Junges Köln. Sociale diensten, arbeidsbureaus en keuringsartsen werken samen. Bij een Job Center zitten alle specialisten onder één dak en wordt voor ieder probleem dat de werkloze jongere heeft meteen een oplossing aangedragen.

Wie te ziek is om te werken, wordt onmiddellijk naar de arts doorgestuurd. Anderen moeten een baan uit de virtuele kaartenbak accepteren of een praktijkopleiding van zes maanden bij een bedrijf. Zo nodig volgen er financiële sancties.

`Voor iedereen is er een oplossing. We willen jongeren niet in de steek laten'', licht woordvoerder Wolfgang van Ooyen in Keulen toe. Hij drukt het vriendelijk uit, want de boodschap is duidelijk: bijstand is er voortaan alleen nog voor tienermoeders en zieken.

De harde aanpak blijft niet zonder resultaat. 60 tot 70 procent stroomt door naar een baan of naar vervolgonderwijs. Binnen twee jaar bracht Keulen het aantal jonge werkloze bijstandsontvangers terug van 5.500 naar 1.000. Ook Maatwerk Amsterdam boekt resultaat. Bij het Jongerenloket Oost is het aantal jongeren met een uitkering het afgelopen jaar met 40 procent gedaald. Bij De Tulp kregen de meeste jongeren een baan in de horeca. Een jongen werkt zelfs bij de Oesterbar aan het Leidseplein. Global Start, het paradepaardje in de IT-sector van Maatwerk, lukt het om 70 tot 80 procent van de werkloze jongeren klaar te stomen voor een baan of vervolgonderwijs.

Omar Peters, een Italiaanse Nederlander van 22 jaar, hoopt op een computerbaan als hij klaar is met zijn traject. Op de werkvloer van Global Start in Amsterdam Zuid-Oost sleutelt hij geconcentreerd aan een computer. Als de pc technisch functioneert, gaat hij Windows 2000 installeren.

Na een onvoltooide schoolopleiding, twaalf `beroepen' en dertien ongelukken kwam Peters bij Global Start terecht. ,,Hier leer ik hoe computers in elkaar zitten en hoe programma's moeten worden geïnstalleerd.'' Hij is vast van plan om door te leren. ,,Voor systeembeheerder'', zegt Peters. ,,Dat lijkt me helemaal te gek.'' Ja, hij weet dat hij daarvoor hard moet werken. Maar dat is geen bezwaar. De `brug' die Maatwerk hem biedt, heeft hij met beide handen aangegrepen. Net als Ismaël.