Vele `zwaren' op een hoop

De titel van de bundel In zonde ontvangen en geboren is ontleend aan de Heidelbergse catechismus (1563) die in de Nederlandse gereformeerde kerken eeuwenlang is gebruikt om de geloofsleer systematisch uit te leggen. Vragen en antwoorden moesten uit het hoofd opgezegd worden. Een van die vragen betreft de herkomst van het kwaad. Het antwoord luidt: `Uit de val en ongehoorzaamheid van onze eerste voorouders Adam en Eva in het paradijs; daar is onze natuur zo verdorven dat wij allen in zonde ontvangen en geboren worden.'

Het boek bevat gesprekken met tien van huis uit orthodoxe gelovigen, die met een mensbeeld zijn opgegroeid dat door deze begrippen werd gestempeld en die zich daar vervolgens van hebben losgemaakt. Ze zien niet in bitterheid om. Sommigen schoven op in het kerkelijk spectrum, anderen raakten geloof en kerk kwijt, maar geen van allen kwam helemaal van het gedachtegoed los.

Willem Aantjes, van 1971 tot 1978 fractievoorzitter van ARP en CDA, vertelt over zijn jeugd in de Alblasserwaard, gestempeld door de `bevindelijke' prediking van gereformeerde-bonds dominees in de hervormde kerk. Overigens fietste (!) vader Aantjes al voor de oorlog op zondag met zijn kinderen naar een naburige kerk als de preken in de eigen gemeente hem niet bevielen. De schrijver Jan Siebelink doet verslag van de `bekering' van zijn vader en de effecten daarvan op het gezin. De Kamper hoogleraar Cees den Heijer vertelt zijn theologische Werdegang, zoals hij die eerder uiteenzette in Ruim geloven. Een theologisch zelfportret. Het zijn goeddeels bekende verhalen. Voor wie de ondervraagden uit hun optredens kent, bevatten ze nauwelijks nieuws.

Een ernstiger manco is het onheldere uitgangspunt van het boek. De samenstelster suggereert in een inleidend hoofdstuk dat de geïnterviewden allemaal een `zware' achtergrond hebben. Daarbij scheert ze wel erg veel typen gereformeerd geloven over één kam. `Orthodox', `zwaar' en `bevindelijk' zijn bij haar goeddeels overlappende, zo niet identieke begrippen.

Het verwarrende is dat een flink aantal geïnterviewden helemaal niet uit die ultra-orthodoxe hoek afkomstig is. Cees den Heyer, radiopastor Hans Stolp en Anneke Dekkers zijn van `gewone' gereformeerde komaf, de ouders van Rutger Kopland waren hervormden die na de oorlog meegingen met de `Doorbraak' naar de Partij van de Arbeid. Aleid Schilder en Ineke van der Venne zijn van gereformeerd-vrijgemaakte huize. Vrijgemaakten worden terecht als orthodox aangemerkt, maar staan in het gereformeerde spectrum juist mijlenver van de `bevindelijken' vandaan. Existentiële geloofstwijfel zoals je die tegenkomt bij leden van de Gereformeerde Gemeenten kom je daar niet veel tegen. Vrijgemaakten onderscheidden zich vooral door hun juist nogal rationalistische discussies, bijvoorbeeld over `het adres van de ware kerk'.

Eigenlijk kunnen alleen Willem Aantjes, de Amsterdamse hervormde dominee Wim van der Sluys, de schrijver Jan Siebelink en de oud-gereformeerde Margreet Hoepel als bevindelijk gereformeerden worden aangemerkt.

Het boek ziet er plezierig uit, het leest makkelijk, maar om het `zwaar' te zeggen het beklijft niet.

Petra Pronk: In zonde ontvangen en geboren. Tien bekende en onbekende Nederlanders over hun afscheid van de orthodoxie. Ten Have, 152 blz. €14,90