`Kom donoren tegemoet in de begrafeniskosten'

In een debat gisteravond over orgaandonatie vroegen politici, ethici en artsen zich af waarom Nederland een tekort kent aan orgaandonoren. ,,Wij zijn heel goed geworden in donorpreventie. Wij voorkomen dat mensen hersendood raken.''

,,Jullie hebben het alleen maar over de opbrengst dames'', zei een dokter in de zaal. Ze had anderhalf uur geduldig geluisterd naar een debat over orgaandonatie tussen vier mannelijke ethici en drie vrouwelijke politici in een café in Den Haag.

Het Rathenau Instituut organiseerde dat debat, dat ging over de vraag of orgaandonatie als een plicht moet worden gezien, of als een gift. De huisarts wees de politici erop dat een nieuwe donatiewet meer inhoudt dan alleen de hoeveelheid organen die er mogelijk uit voortkomen. Tot dan toe ging het over kosten, opbrengsten en beloningen. ,,Hoe zit het met de rechtszekerheid van de patiënt en de arts bijvoorbeeld?''

Ethicus Govert den Hartogh had namens het Rathenau Instituut een boek geschreven waarin hij alle mogelijke argumenten voor uiteenlopende donatiesystemen overzichtelijk in kaart bracht. Hij vindt dat je van mensen mag verwachten dat ze donor zijn. Het is een morele plicht, meent hij, dat je organen weggeeft omdat je ze ook krijgt als je ze nodig hebt. Maar anderen vonden dat argument niet opgaan, omdat wie zijn organen weggeeft, er zelf niets tastbaars voor terugkrijgt.

Den Hartogh ging nog verder door te zeggen dat wie donor is, zelf ook eerder in aanmerking moet komen voor een orgaan. Voor wat hoort wat. En wie een orgaan weggeeft, mag daar ook best een vergoeding voor krijgen. Niet zomaar een bedrag, maar bijvoorbeeld een bijdrage in de begrafeniskosten. Een Nijmeegse transplantatiecoördinator uit de zaal stelde voor alle 18-jarigen die zich registreren, als donor of als niet-donor, een tegoedbon bij de Free Record Shop te geven.

De huidige donatiewet is vijf jaar oud en heeft het tekort aan donororganen in Nederland niet opgeheven. De wachtlijsten zijn de afgelopen jaren juist gegroeid. Daarom pleitten de partijwoordvoersters op het gebied van gezondheidszorg van Groen Links, PvdA en D66 gisteravond voor een geen-bezwaarsysteem waardoor iedereen automatisch donor is, behalve als je daar bij leven officieel bezwaar tegen maakt. Ze verwezen daarbij naar andere Europese landen met een vergelijkbaar systeem, zoals België en Spanje, die ,,dan ook meer donoren hadden.''

,,Dat andere landen het zo goed doen'', zei medisch ethicus Erwin Kompanje, ,,dat is maar hoe je het bekijkt.'' In Spanje sterven relatief meer mensen aan een hersenbloeding en er zijn veel meer verkeersdoden. ,,Wij zijn heel goed geworden in donorpreventie. Wij voorkomen dat mensen hersendood raken. Dat heeft wel dramatische gevolgen voor de transplantatiegeneeskunde, ja.''

D66-woordvoerster Ursie Lambrechts stelde eerder deze week voor om de voorkeur van mensen om wel of geen donor te zijn in het paspoort of op een `zorgpas' te laten registreren. `Ja' of `nee', en verdere gegevens zouden, zoals nu, in een landelijk donorregister achterhaald kunnen worden. Een specialist voorzag problemen: dat iemand bij zijn overlijden zijn paspoort niet bij zich draagt bijvoorbeeld. De woordvoersters hadden niet altijd een antwoord klaar op dit soort praktische vragen. Hoe zit het bijvoorbeeld met illegalen, daklozen, junks, verstandelijk gehandicapten in een systeem waarbij in principe iedereen donor is. ,,Een illegaal kan geen gebruik maken van de zorg in Nederland, maar wij ontnemen hem wel zijn organen?'', vroeg iemand uit de zaal verontwaardigd. ,,Ieder systeem heeft zijn zwakke plek en dit is de zwakke plek van een geen-bezwaarsysteem'', zei GroenLinks-woordvoerster Evelien Tonkens.

Eigenlijk was behalve de partijwoordvoersters niemand écht voorstander van een nieuw systeem. De medisch ethici vonden dat het geld beter aan andere dingen besteed kon worden: een betere communicatie tussen arts en nabestaanden bijvoorbeeld (Van Leeuwen, VU Medisch Centrum), of meer aandacht voor levende donoren (Kompanje). Transplantatiechirurg Hugo Tilanus uit Rotterdam wilde ook niet aan een nieuw systeem. ,,Laten we teruggaan naar vóor de invoering van de huidige wet, toen ging het prima.'' Tijdens de pauze zei hij: ,,Een paar jaar geleden hadden mensen nog een vaste dokter in het ziekenhuis. Die had zich ingezet voor de patiënt en als die dan om toestemming vroeg zei de familie vaker ja. Nu krijg je wel dertig doktoren aan je bed.''

Sinds de invoering van de wet in 1998 is het aantal donoren gedaald. Ook omdat nog geen kwart van alle Nederlanders zich heeft laten registreren. Nabestaanden gaan er nu vaak vanuit dat, omdat iemand zich niet heeft laten registreren, hij of zij het wel niet gewild zou hebben.

,,Leg meer folders bij de huisarts'', zei woordvoerster Lambrechts van de PvdA. Maar die liggen er vaak al, werd opgemerkt. En de huisarts protesteerde dat de huisarts ,,weer eens'' moest oplossen waar de politiek niet uitkwam.

Kwamen ze eruit gisteravond? Nee. Maar het debat was levendig en gaf goed weer wat betrokkenen er nu eigenlijk van vinden. En die vrijblijvendheid van het donorsysteem zoals dat er nu is, daar wilde vrijwel iedereen eigenlijk wel van af.

    • Esther Rosenberg