De ellebogen van Potter

Wie had dit ooit gedacht van Harry Potter? `Sterke materialistische gerichtheid en opzwepende concurrentie', het `nagenoeg ontbreken van intieme en liefdevolle relaties', en `versterking van de ongelijkheid: de succesvol concurrerende mensen vullen hun zakken, terwijl de massa verliezers het nakijken heeft'. Zo gaat het door bij de theologe Birgit Verstappen, staffunctionaris van het bisdom Breda, in een filippica tegen J.K. Rowlings Potter-reeks in de bundel Vreemde verhalen, goed nieuws? die de neerslag is van een reeks publiekslezingen aan de Theologische Faculteit Tilburg.

Verstappens aanval op het lege en modernistische universum van Harry Potter is – in zijn eenzijdigheid – nog redelijk onderbouwd ook. Verstappen kan goed lezen en heeft sterke observaties. Bijvoorbeeld dat de natuur eigenlijk geen rol speelt in de Potter-romans: het zijn echt boeken voor stadsmensen. En ze legt ook de nadruk op de haat en nijd tussen de kinderen. Potter moet zichzelf voortdurend bewijzen in een troosteloze wereld. `Alleen door steeds te winnen kan Harry zijn hervonden zelfwaarde behouden', aldus Verstappen.

Maar Verstappen ziet dit als de verwerpelijke kern van de reeks, en dat is overdreven. Veel van wat zij als concurrentiedrift en materialisme beschouwt, kun je óók zien als drang tot zelfontplooiing. En inderdaad wordt er in Potter erg vaak ruzieachtig gecommuniceerd, maar er is ook kameraadschap en opoffering genoeg. Zo kil is Potters wereld nu ook weer niet.

De belangrijkste vergissing van Verstappen is dat ze de boeken lijkt te beschouwen als een eigentijds tractaat en niet ziet dat ruzies, spanning en sensaties normale ingrediënten zijn van een spannend kinderboek. De conclusie van Verstappen is zuiver moraaltheologisch en in dit verband nogal potsierlijk, namelijk dat `de weg die Jezus wijst uit het kwaad een heel andere weg is dan Harry Potter of Voldemort bedenken'.

Aanzienlijk positiever over Potter is de Groningse godsdienstpsycholoog Hetty Zock. Haar boodschap is complexer dan het streng-katholieke cultuurpessimisme van Verstappen, maar komt erop neer dat juist de grote verbeeldingskracht van de romans bij de lezer een intenser `bestaansgevoel' oproepen. Ze werkt deze existentialistisch aandoende analyse consequent en zuiver uit.

Verder is deze bundel de moeite waard door de mooie analyse van de middeleeuwse bronnen van dat ándere nu zo populaire boek, J.R.R. Tolkiens In de ban van de ring, door de Leidse anglist Rolf Bremmer. En net als bij Potter zijn ook over deze roman de meer theologische beschouwingen niet erg sterk. Zo is het onbegrijpelijk dat de Tilburgse theoloog Ron Pirson over het gods- en wereldbeeld van Tolkien schrijft zonder te verwijzen naar Tolkiens andere grote boek The Silmarillion, dat gaat over wat er aan de strijd tussen Gandalf en Sauron voorafging. Alles wat aan In de ban van de ring ontbreekt aan goden en oppergoden kom je dat boek tegen, inclusief een (prachtig) scheppingsverhaal. Het negeren van die mythologische achtergrond kan alleen betekenen dat Pirson niet echt in de wereld van Tolkien geïnteresseerd is.

Birgit Verstappen e.a.: Vreemde verhalen goed nieuws? Over Harry Potter en andere helden. Valkhof Pers, 112 blz €11,35

    • Hendrik Spiering