Goed overzicht van Dolf Henkes en Rotterdam

Hoog in de lucht zweeft een zwarte scheepsschroef, het is net een dreigende vogel die tussen de kranen zweeft. De voorstelling is in krachtige lijnen weergegeven tegen een achtergrond van grijze en zeegroene tinten. Havengezicht (1987) heet het doek en is geschilderd door de Rotterdamse kunstenaar Dolf Henkes (1903-1989). Ter ere van zijn honderdste geboortedag wijden maar liefst vier vooraanstaande Rotterdamse musea een expositie aan deze schilder, die zichzelf een `schilderende kwajongen' noemde.

Henkes groeide op in een eenvoudig, arm gezin op Rotterdam-Katendrecht. Hier ontwikkelde hij een grote aandacht voor de hardwerkende havenarbeiders, de arme doorgangspassagiers, de prostituees en al het havenvolk. Zelf was hij korte tijd schipper voordat hij op zijn dertigste besloot schilder te worden. Hij volgde geen academische opleiding. Hij ontwikkelde zich op zijn eigen kracht. Zijn niet aflatende drang telkens nieuw werk te scheppen, inspireerde hem tot een omvangrijk en gevarieerd oeuvre. Als leermeesters golden voor hem Hendrik Chabot, Picasso en Constant Permeke. Samen met Chabot en Herman Bieling maakte hij deel uit van R'33, Kring van Beeldende Kunstenaars. Deze groep zette de internationale aspiraties van De Branding voort.

Henkes is de zichtbare werkelijkheid altijd trouw gebleven. Zijn vroegste havengezichten, te zien in het Maritiem Museum, zijn los-expressionistisch van stijl. Scheepsrompen zijn voor hem vloeiende, massieve vormen die fraai contrasteren met het beweeglijke water. In der loop van de jaren krijgt zijn werk meer kleur. Zelf zei hij daarover dat de verschrikkingen van het bombardement hem `kleur' leerden ontdekken. Aan de werken is deze ontwikkeling fraai af te lezen. In een vormentaal van diepzwarte, met inkt aangezette lijnen geeft hij in 1945 uiting aan de verwoeste haven met dramatisch verwrongen staalconstructies. De naoorlogse tijd van bloei weerspiegelt zich in een van zijn mooiste schilderijen, Verolme Rozenburg (1970). In een helrode vorm rijst, vol trots en kracht, een bijna abstracte romp op uit het water. Het rood vlamt op het doek.

In het Chabot Museum zijn jongensnaakten te zien, teder en schetsmatig van lijnvoering. Boijmans toont het monumentale werk, onder meer wandschilderingen die Henkes maakte voor het Feijenoordstadion en de oude Rotterdamse Schouwburg. Intrigerend zijn de portretten en zelfportretten in Het Schielandshuis. Henkes toont zichzelf als een toegewijd waarnemer van het wervelende, stadse leven op Katendrecht en De Kaap, waar hij zijn leven lang bleef wonen. Hoe krachtig Henkes ook begon, op latere leeftijd verliest zijn penseel aan vitaliteit, zeker in de wat drukke, overdadig ingevulde religieuze werken. Een heel mooi werk is Rivier aan de Maas in oorlogstijd (1940), waarin innige versobering en expressie samengaan. De pastelgroene rivier ademt een en al stilte, de kade is leeg. Een lantaarn geeft geen licht, is slechts een donkere contour. De vier tentoonstellingen die een eeuw Dolf Henkes beslaan, bieden niet alleen een boeiend schilderkunstig overzicht, ook ontstaat er een beeld van Rotterdam in de vele decennia van Henkes' artistieke arbeid.

Tentoonstellingen: 100 jaar Dolf Henkes in Museum Boijmans van Beuningen, Chabot Museum, Het Schielandshuis en Maritiem Museum Rotterdam. T/m 1/2. Inl. www.maritiemmuseum.nl of 010-4132680. Catalogus: Eigenzinnig en ongrijpbaar. Dolf Henkes (1903-1989). €29,90.Uitg. TDS, Schiedam. ISBN 90 5981 10031.

    • Kester Freriks