Botsing `oud' en `nieuw' Japan

Yasuo Takei, de topman van het in opspraak geraakte en grootste kredietbedrijf van Japan is gisteren gearresteerd. Rond dit schandaal lijken `oud' en `nieuw' Japan stevig te botsen.

,,In elk kantoor van Takefuji hangt een foto van voorzitter Yasuo Takei'', vertelde oud-werknemer Ryu Fujii vorige week, ,,en het eerste dat werknemers 's ochtends bij binnenkomst doen, is een buiging maken voor de foto met de begroeting: `goedemorgen voorzitter, dat ik ook vandaag uw gunsten mag ontvangen'.'' Takefuji is een soort religieuze sekte, stelde voormalig filiaalchef Fujii.

Gisteren werd de oprichter en bestuursvoorzitter van het grootste Japanse bedrijf voor consumentenkrediet gearresteerd. Yasuo Takei zou opdracht hebben gegeven tot het illegaal afluisteren van telefoongesprekken van onder meer een journalist. Eerder werden al twee oud-topmensen van Takefuji wegens deze verdenking vastgezet. Tot gisteren hield het bedrijf vol dat deze werknemers op eigen houtje hadden gehandeld. De politie is blijkbaar niet overtuigd, anders waren ze nooit overgegaan tot deze spraakmakende arrestatie, zeggen waarnemers.

De wereld van het consumentenkrediet is in Japan nogal eigenaardig. De grote, gevestigde banken hebben de individuele consument nooit zien staan. Allerlei duistere bedrijven doken in dit gat, en een aantal heeft het uiteindelijk tot de gevestigde orde in de bovenwereld gebracht. Zo ook Takefuji. In 1996 kreeg het kredietbedrijf een notering aan de beurs van Tokio. Vorig jaar werd het met twee andere bedrijven in deze sector toegelaten tot de werkgeversorganisatie Keidanren. Er blijven echter enkele typische karakteristieken aan Takefuji kleven.

Er circuleert een interessante collectie foto's waarop de computerschermen staan die werknemers bij Takefuji de hele dag voor zich zien. Op een van de foto's staat bovenin het scherm een mededeling van het hoofdkantoor: `Beschouw aanwijzingen van de top als Stem van God! Absoluut!' Het is mogelijk Takefuji af te doen als een `sekte', zoals Fujii deed, maar een andere invalshoek werpt meer licht op de problemen rond het bedrijf. De verwikkelingen rond Takefuji tonen ook een botsing tussen `oud' en `nieuw' Japan.

Absolute loyaliteit aan superieuren loopt als een rode draad door de Japanse geschiedenis, van feodale heren tot de vooroorlogse `goddelijke keizer'. Na de oorlog werd via het levenslange dienstverband loyaliteit aan de werkgever de norm. De 73-jarige Yasuo Takei implementeerde slechts een bestaande, respectabele `norm' in zijn eigen bedrijf, zij het in enigszins extreme vorm. Zoals oud-werknemer Fujii het zegt: `normale' werknemers accepteren alles wat hun van boven wordt aangedaan, zelfs geweldpleging. Maar weinig Japanners zien zichzelf als burgers met rechten.

Ten tweede had Yasuo Takei de neiging problemen met de buitenwereld op te lossen met geld of intimidatie. Ook hier was de rechtsstaat geheel buiten beeld. Een schokkende uitspraak van het gerechtshof in Tokio van 4 juni jongstleden documenteert tot in detail de zakelijke transacties tussen Takei en `gewelddadige organisaties', zoals in Japan de onderwereld wordt aangeduid.

Schokkender dan de uitspraak zelf is echter dat deze uitspraak geen schokgolf in Japan teweegbracht. Onder meer wegens deze banden heeft een groep advocaten de Keidanren gevraagd om Takefuji als lid te royeren. In een e-mail-wisseling met NRC Handelsblad erkent een woordvoerder van de Keidanren dat zij van deze banden met de onderwereld allang op de hoogte was toen zij Takefuji een jaar eerder als lid toeliet; maar dat was destijds geen reden om Takefuji als lid te weigeren.

Takefuji gebruikt de juridische weg om mensen aan te pakken die kritiek op het bedrijf uiten en zich niet met oude methodes laten tegenhouden. Vier journalisten zijn door Takefuji aangeklaagd wegens smaad, onder wie de man die door Takefuji illegaal werd afgeluisterd wat gisteren zijn arrestatie heeft bewerkt. Ook is de advocaat aangeklaagd die verantwoordelijk was voor samenstelling van een boek waarin de fotocollectie van de beeldschermen is gepubliceerd.

Een woordvoerder van Takefuji wilde gisteren niet ingaan op de vraag of het bedrijf de echtheid van de foto's betwist. Ook wilde hij geen kopie van de aanklacht overhandigen waaruit kan worden afgeleid of misschien daarin de echtheid wordt betwist. Discussie gesloten.

    • Hans van der Lugt