Alex van Warmerdam debuteert nog een keer

Vier films maakte Alex van Warmerdam. Vier Nederlandse films, noemt hij ze: Abel, De Noorderlingen, Kleine Teun en De jurk. En nu maakte hij een debuut. Grimm, een grimmig sprookje, dat de toeschouwer grip grap grauw de bietebouw bij de kladden grijpt, als een spookje onder een kinderbed.

Grimm lijkt wel een debuut, omdat de film fris is, en raar, en mank, en hoewel herkenbaar, toch zo heel anders dan we van Van Warmerdam gewend zijn: duister in plaats van ongerijmd, uitgebeend in plaats van gestileerd, abstract in plaats van dubbelzinnig helder. De film lijkt wel een debuut, omdat we kennis maken met een nieuwe, andere, een bozige, in plaats van een verbaasde regisseur. Die Nederland achter zich liet en zag dat het in het Verenigd Europa ook om seks, vlees en enge mannen draait, maar zoveel griezeliger en gruwelijker dan de slagers en postbodes uit het liniaalrechte Nederland. Grimm heeft met de beste, geniaalste debuutfilms gemeen dat er met een staalspons overheen is geschraapt, om alles te schrappen wat ingewikkeld was of duur en toch overvol met invallen, en beelden bleef, als een half wakend beleefde droom na een vermoeiende dag. De film heeft ook de kleur van staal, zwartig, in de sneeuw, in de regen, in de gemene Spaanse zon waar alles eindigt. En net zoals veel eerstelingen is de film te lang gekoesterd, waardoor er beelden in zijn blijven zitten, waarvan je vermoedt dat ze alleen nog voor de regisseur een bedoeling hebben. Als je de film vaker ziet, krijgen ze wel betekenis, want ze zaten al in Van Warmerdams andere films: het brommertje, het altaartje, de koe.

Een prachtige vondst die koe. Hans en Grietje, pardon Broertje en Zusje, pardon Jacob (Derwig) en Marie (Halina Reijn) worden in het bos verlaten, net als hun sprookjesvoorgangers en ze zien een koe. Een koe in de sneeuw. Ze komen bij een boze boer en zijn sekslustige vrouw en ze zien een koe. Een koe door het raam. Koeien zie je overal, maar Van Warmerdam heeft opeens die ene archetypische, misschien wel Platoonse koe in beeld gebracht. Naderhand denk je, die koe is natuurlijk rijp voor de slacht, losgebroken in de winter, als iedereen honger heeft, een offer. Maar zover is het dan nog niet, want Hans en Grietje, zullen nog vele heksen tegenkomen die hen willen vetmesten en verslinden.

Grimm is heel veel films. Het is een roadmovie waarin er een rechte lijn tussen Nederland en Spanje loopt, waarin er verwantschap wordt blootgelegd tussen Van Warmerdams Hollandse hyperabsurde realisme en het Spaanse groen-oranje magisch-realisme, dat we de laatste jaren dankzij een hele stroom enge fantasy-films uit dat land goed hebben kunnen leren kennen. Het is een western en een thriller en een horrorfilm waarin David Lynch door het raam gluurt.

De verzamelnaam daarvoor is natuurlijk sprookje, door de gebroeders Grimm verzameld, net zoals Grimm verhalen, stijlen, genres, motieven verzamelt. De film zelf is een laconiek sprookjesboek, vol morbide, sarcastische grappen.

Grimm heeft er lang op moeten wachten om gemaakt te worden. Niet langer dan de andere films van Van Warmerdam, maar wel langer dan goed voor de film is. Grimm had een Nederlandse auteursfilm moeten worden voor een fatsoenlijk budget, namelijk gefinancierd via de cv-maatregel, die, zo zeiden de voorvechters, na al die publieksfilms ook kunstzinnige films mogelijk zouden moeten gaan maken. Nu de cv-constructie voor films bijna ten grave wordt gedragen, verschijnt eindelijk Grimm, die de afgelopen jaren vaak de kranten haalde, juist omdat het een van de éérste artistieke cv-films had moeten worden. Hij werd het niet. Wel kwam er via andere (overheids)bronnen extra geld voor de film beschikbaar. Als zogenaamd `telescoopfilm' werd hij nu gemaakt voor een `middelgroot' budget.

Films als Grimm moeten gekoesterd worden, zoals debuten soms verdedigd moeten worden, omdat het vermogen om naar hele eigen-aardige verhalen te kijken (en te vertellen!) niet mag verdwijnen uit de Nederlandse filmwereld. Wat mij wel bevalt aan Grimm is in ieder geval dat hij genoeg luikjes en laatjes vol verrassingen heeft om er tijdens het koesteren ook, af en toe hoofdschuddend, van te gaan houden.

Grimm. Regie: Alex van Warmerdam. Met: Jacob Derwig, Halina Reijn, Carmelo Gómez, Elvira Mínguez, Ulises Dumont, Frank Lammers, Annet Malherbe, Johna Leysen, Jaap Spijkers. In: 16 bioscopen.

    • Dana Linssen