`Kunstenaars zijn soms te concreet'

In de tentoonstelling `Now What?', in het Utrechtse BAK, denken kunstenaars en publiek vrijelijk na over de toekomst.

Een man overgiet het dekbed waaronder een blonde vrouw roerloos ligt te slapen met benzine, en steekt het aan. Vlammen kruipen naar haar gezicht en naar haar schouders, maar ze bereiken haar niet, ze slaapt door. De man zelf vat wel vlam: hij stort als een fikkende vogelverschrikker voorover op de borreltafel van een mager echtpaar. Het paar kijkt even op en leeft dan verder in een huis vol vuur. Ze lezen boeken waarvan de pagina's verkolen en slaan vonken van hun schouders of het muggen zijn. De man staat weer bij het bed van de vrouw. De brand begint opnieuw.

Branden/Burn van Paddy Jolley en Reynold Reynolds (2001) is een van de indrukwekkendste bijdragen aan de groepstentoonstelling Now What? Dreaming a better world in six parts, georganiseerd door BAK, de Utrechtse `basis voor actuele kunst'. Op Now What?, dat zich op vier locaties afspeelt, zijn meer opzienbarende video's te zien. Willem de Rooij en Jane Ostermann-Petersen drongen met een camera binnen bij een kerkdienst van Leigh Valentine – een vrouwelijke predikant van de `Resurrection Power'-beweging – die eruitziet als Barbie. In een garage in Amsterdam-Zuidoost brengt ze haar merendeels zwarte gehoor in extase met een preek die uitmondt in gekrijs in onverstaanbare, goddelijke `tongues' en vuil gefulmineer tegen andere religies. Barbie wordt duivelin. Visit Iraq (2003) van Kamal Aljafari gaat over het verlaten kantoor van Iraqi Airways in Genève. Buurtbewoners beschrijven hoe chic en imponerend het er vroeger was, en speculeren over de redenen van het verval.

Samenstelster van Now What? is Maria Hlavajová, de artistiek directeur van BAK, die voor het project samenwerkte met een aantal door haar uitgenodigde curatoren en andere kunstprofessionals. Er vinden ook discussies en performances plaats; rode draad is dat er vrijelijk over de toekomst wordt nagedacht. Hlavajová maakte in 2000 naam in het Europese kunstcircuit als mede-curator van Manifesta 3 in Ljubljana. Voor Now What? verzamelde ze naast een aantal nieuwe werken ook kunst van soms tientallen jaren oud, waaruit steeds de grote maatschappelijke betrokkenheid van de maker blijkt.

Hlavajová (1971) was nog bezig met culturele studies aan de universiteit van Bratislava, Slowakije toen ze in 1992 werd ingeschakeld bij de oprichting van het plaatselijke Centre for Contemporary Arts van George Soros (SCCA). Twee jaar later, op haar 23ste, werd ze directeur. ,,Soros zette na de val van het communisme kunstcentra op in een aantal Oost-Europese steden'', vertelt ze. ,,Hij bemande ze met jonge, vrijdenkende, internationaal georiënteerde mensen. De mogelijkheden waarover we beschikten waren fantastisch: we konden beurzen uitreiken, conferenties en tentoonstellingen organiseren en kunstenaars van onze eigen generatie internationaal voor het voetlicht brengen. We waren vreselijk hongerig, waren constant op reis om maar niets te missen van wat er zich internationaal ontwikkelde.''

Het Soros Centre in Bratislava is nu een educatief centrum. ,,Het was altijd als tijdelijke maatregel bedoeld'', zegt Hlavajová. ,,Maar het is wel erg dat er in Bratislava geen infrastructuur voor beeldende kunst is ontstaan. Er is tot nu toe geen permanent centrum voor hedendaagse kunst, er zijn geen privé-galeries, er zijn weinig mensen die kunstenaars ondersteunen. Anderzijds is de kunstscene in Bratislava bijzonder levendig en interessant. Kunstenaars hebben er nog een zekere vrijheid, omdat het vak nauwelijks wordt beïnvloed door de markt.''

Ze aarzelt om Nederlandse kunstenaars minder politiek bevlogen te noemen. ,,Zulke generalisaties wil ik niet maken. Veel kunstenaars hier zijn wel degelijk erg sociaal of politiek bewust. Wat me wel opvalt, is hun neiging om met concrete oplossingen te komen. Ik vind kunstenaars niet de eerst aangewezenen om problemen op te lossen die om een bepaald specialisme vragen. Als generalisten komen ze beter tot hun recht, en kunnen ze meer ruimte innemen om toekomstvisies te formuleren.''

Now What? Dreaming a better world in six parts, t/m 14/12 in o.a. BAK, basis voor actuele kunst, Lange Nieuwstraat 4, Utrecht. Open wo-zo 13-19u. Entree €3. Inl. 030-2316125 of www.bak-utrecht.nl