Donoren gevraagd

ONDANKS EEN DURE CAMPAGNE heeft veel minder dan de helft van de Nederlanders antwoord gegeven op de vraag of men na overlijden instemt met donatie van een of meer organen voor transplantatiedoeleinden. Het gros laat het over aan de familie. En die zegt in veel gevallen nee. In België en een serie andere Europese landen geldt het zogeheten bezwaarsysteem. Daar is geen toestemming nodig. Wie geen donor wil worden, moet dat zelf melden. Uit een steekproef van het Rathenau Instituut, dat onderzoek doet naar de effecten van technologische en wetenschappelijke ontwikkelingen, blijkt dat bijna tweederde van de Nederlanders wel voelt voor het bezwaarsysteem. Dat is een hele omslag, want in 1995 waren drie van de vier Nederlanders nog voor het toestemmingsvereiste. De bereidheid over te gaan tot gedwongen solidariteit – want dat is het bezwaarsysteem – komt niet uit de lucht vallen. Het aanbod van donororganen blijft achter bij de vraag en de wachttijden voor transplantatie zijn lang. Het is moeilijk onberoerd te blijven onder de menselijke drama's achter deze klinische gegevens.

TOCH IS WETSWIJZIGING geen bekeken zaak. De staat eist dan zeggenschap op over een wel zeer persoonlijke aangelegenheid. De onaantastbaarheid van het menselijk lichaam is grondwettelijk erkend. Het gaat te ver om te zeggen dat het bezwaarsysteem in strijd is met het zelfbeschikkingsrecht van de mens. Duidelijk is wel dat het toestemmingssysteem dit recht sterker profileert. Dat verschil is van betekenis, want de keuze van het systeem van orgaandonatie heeft implicaties voor de verhouding tussen burger en staat in het algemeen. Een andere overweging die tot bescheidenheid stemt is dat het aanbod van organen bijna per definitie achterblijft bij de vraag. Deze omstandigheid doet uiteraard niet af aan de noodzaak te zoeken naar een betere aanpak. Het valt echter te betwijfelen of de bestaande wet wel het grote struikelblok is. De kern van het probleem zou wel eens eerder kunnen zitten in de terughoudendheid van ziekenhuisartsen om stervende, ongeneselijk zieke patiënten te beschouwen als potentiële orgaandonoren. En het pijnlijke gesprek met verdrietige nabestaanden. De diagnose is van arts en politicus Oudkerk.

Ook in het bezwaarsysteem zal het gesprek met de nabestaanden nooit geheel te vermijden zijn. Ook dan blijft de spagaat waarin het ziekenhuis zich bevindt. Daarop kan de energie beter worden gericht dan op een wetswijziging. Er wordt al het nodige ondernomen, bijvoorbeeld door het aanstellen van speciale donorfunctionarissen. Het verdient ook overweging de burger gerichter te confronteren met de donatievraag, bijvoorbeeld bij de aanvraag of verlenging van rijbewijs of paspoort, zoals D66 heeft voorgesteld. Of de burger tot een antwoord mag worden verplicht is overigens een tweede. Laat staan of dit soort dwang een bijdrage levert tot de zozeer gewenste cultuuromslag.