De déconfiture van een echte Poolse held

De Poolse rechter buigt zich over het meest geruchtmakende corruptieschandaal in jaren. Het draait niet alleen de beklaagde, maar óók om Adam Michnik, tot voor kort een echte Poolse held.

Vandaag begint in Warschau het proces tegen Lew Rywin, een vermaarde filmproducent (van onder meer Roman Polanski's The Pianist), maar op dit moment vooral bekend als hoofdrolspeler in de grootste affaire uit de recente Poolse geschiedenis.

Niet eerder is een corruptiezaak in Polen zo grondig onder de loep genomen: Rywingate is al maanden het onderwerp van een parlementaire enquête. Alle betrokkenen, tot aan de premier toe, zijn onder het oog van de tv-camera's ondervraagd. Behalve Rywin. Hij weigerde te getuigen en wachtte liever in alle stilte zijn proces af. Het gevolg is dat er eigenlijk bar weinig bekend is over zijn exacte rol in de affaire. Rywingate is een film zonder steracteur.

Rywins strategie is tot nu toe effectief gebleken. Door zijn zwijgen zijn de schijnwerpers niet op hem gericht, maar op de bijrollen. Zij hebben staan zweten onder de lampen van hun ondervragers, terwijl Rywin in alle rust zijn juridische verdediging kon voorbereiden.

De grootste bijrol was voor oud-dissident, historicus en journalist Adam Michnik, die Rywingate vorig jaar aan het rollen bracht. Michniks getuigenis gaf een onthullend en soms onthutsend beeld. Niet zozeer van de persoon Rywin, als wel van de Poolse politiek. En in het bijzonder van hemzelf, Adam Michnik.

Michnik wordt in Polen, maar ook daarbuiten, op handen gedragen: hij stond aan de wieg van de vakbond Solidariteit, zat zeven jaar in de cel en is nu hoofdredacteur van Polens grootste en invloedrijkste krant: Gazeta Wyborcza. Twee jaar geleden kreeg hij uit handen van koningin Beatrix de Erasmusprijs, een van zijn talloze onderscheidingen.

In december vorig jaar onthulde Michnik dat hij stiekem een gesprek met Rywin had opgenomen, waarin deze een `voorstel' doet aan Agora, uitgever en eigenaar van Michniks Gazeta. Rywin bood aan de mediawet – ongunstig voor Agora – te laten veranderen in ruil voor 17,5 miljoen dollar smeergeld. Rywin zei dat hij handelde namens ,,de machthebbers'' in Polen. Hij noemde de naam Leszek, zoals in `Leszek Miller', de Poolse premier. Iedereen sprak natuurlijk schande van de hele zaak. Michnik werd geprezen om zijn journalistieke neus.

Maar snel kwam de kritiek. Het gesprek bleek in juli 2002 opgenomen. Waarom was Michnik zes maanden lang op de zaak blijven zitten? Wilde hij `Leszek' – de premier – beschermen? En waarom werd (en is) de opname niet vrijgegeven? De hamvraag – handelde Rywin op eigen initiatief? – werd niet beantwoord. De meest gehoorde theorie – de ex-communisten van Miller hebben geprobeerd via Rywin greep te krijgen op Agora – is nog steeds niet bewezen.

Sommige zaken zijn wél duidelijk gemaakt. Uit de verhoren is gebleken dat Michnik en Miller nauw contact met elkaar hebben. De hoofdredacteur en de premier bellen en ontmoeten elkaar geregeld en praten dan ook over politiek gevoelige en zelfs zakelijke aangelegenheden. Zo blijkt Agora, de uitgever van Michniks krant, op elk moment te zijn geraadpleegd over een nieuwe mediawet.

Als de zaak iets heeft laten zien, dan is het dat de scheidslijnen tussen publieke en private belangen in Polen heel dun zijn, zegt sociologe Jadwiga Staniszkis, een vroegere geestverwant van Michnik en een van Polens meest vooraanstaande intellectuelen. ,,Michnik lijkt in staat de politieke agenda te bepalen. Dat kan natuurlijk niet.''

Michnik baarde verder veel opzien door eerdere onder eed gedane uitspraken te wijzigen of aan te vullen. Ook volgden enorme woede-uitbarstingen op moeilijke vragen. ,,Michnik vindt dat hij het morele gelijk aan zijn kant heeft'', zegt Staniszkis. ,,Hij hanteert een ethiek van intenties: het maakt niet uit wat je doet of zegt zolang je bedoelingen zuiver zijn. Ik haat die denkwijze. Zo dachten de communisten.''

En zo werd het, zonder steracteur, toch nog een boeiende film: over politici, ambtenaren, intellectuelen en zakenmensen die verdacht vaak met elkaar bellen, uit eten gaan, adviezen en informatie uitwisselen en zich ongegeneerd aan de macht en aan elkaar laven. Veel `gewone' Polen zijn ontsteld dat `hun' Michnik zich inlaat met gekonkel dat normaliter met politici wordt geassocieerd.

Op Michnik wordt zelden openlijk kritiek geleverd. Volgens Marek Baranski, hoofdredacteur van weekblad Trybuna, komt dat door zijn prestige bij de ex-communisten, de huidige machthebbers, Michniks vroegere vijanden en de huidige lezers van Trybuna. Baranski, zelf een beruchte oud-communist: ,,De ex-communisten wilden graag geaccepteerd worden door degenen die historisch gelijk hadden. Voor hen is Michnik heel belangrijk, want hij legitimeert hun huidige macht. Op goede voet staan met Michnik is als adel.''

Staniszkis erkent dat Michnik nog steeds invloedrijk is. Jan Rokita, een van de parlementaire ondervragers, legde Michnik aanvankelijk het vuur aan de schenen; tot woede van Michnik, die zelfs even dreigde weg te lopen uit het verhoor. Rokita werd al snel een stuk milder. Staniszkis: ,,Rokita wilde zijn politieke toekomst niet op het spel zetten. Michnik beschadigen betekent jezelf beschadigen.''

De meeste commentatoren verwachten dat Lew Rywin het in het proces op een akkoordje zal gooien en dat de waarheid nooit echt boven tafel zal komen. Daarvoor hebben te veel mensen te veel boter op hun hoofd. Staniszkis: ,,Rywin zal erop aansturen dat hij alles heeft verzonnen. Hij heeft immers alleen maar gepretendeerd dat hij politieke invloed had. En dat is geen zware misdaad.''

    • Stéphane Alonso