Brazilië vordert wél met de strijd tegen aids

Het aantal aidsdoden in Brazilië is de laatste jaren spectaculair gedaald. Dankzij de verstrekking van aidsremmers als onderdeel van een daadkrachtig en eigengereid aidsbeleid.

,,Mensen vielen om als vliegen. Openbare ziekenhuizen stuurden aidspatiënten weg. Verzekeringsmaatschappijen keerden geen geld uit. Wij stelden dat een regering de plicht heeft mensen te helpen, zorg en medische behandeling te geven. De grondwet zegt immers dat mensen het recht hebben om te leven, en dat de staat de plicht heeft daarvoor te zorgen.''

Gedreven vertelt Ezio Távora dos Santos Filho (39), vice-president van de aidsorganisatie Grupo Pela Vidda, door de telefoon over de strijd die in Brazilië wordt gevoerd tegen aids. Hij was zelf 21 en studeerde rechten in Duitsland, toen hij ontdekte dat hij besmet was met het virus. Dankzij een combinatie van aidsremmende medicijnen leeft hij nog steeds.

En hij is niet de enige. De cijfers van de Braziliaanse regering vertellen het verhaal: in 1995 registreerde het ministerie van Gezondheid 11.696 aan aids gerelateerde doden, in 2001 waren dat er 3.989 en uit de eerste voorlopige cijfers blijkt dat dit aantal in 2002 gedaald is tot 1.443. Naar schatting 600.000 Brazilianen zijn met het aidsvirus besmet, 250.000 daarvan worden met medicijnen behandeld en leiden een actief en productief leven.

Voor een land dat eind jaren tachtig volgens de Wereldgezondheidsorganisatie nog afstevende op 1,2 miljoen hiv-besmette mensen in 2000, en waar de levensverwachting na de diagnose zes maanden was, is het een opmerkelijke daling, die vooral te danken is aan het actieve en daadkrachtige aidsbeleid dat sinds 1996 wordt gevoerd met steun van regering, katholieke kerk – in Brazilië erg progressief – en humanitaire organisaties. Om de aids-epidemie de kop in te drukken structureerde de regering de gezondheidszorg. Met hulp van de Wereldbank werden klinieken en voorlichtingsprogramma's opgezet. Behandelingen en bloedtesten worden gratis aangeboden, evenals condooms en aidsremmende medicijnen.

Doorslaggevend bij het laatste was de Braziliaanse octrooiwetgeving, die bepaalt dat medicijnen nagemaakt mogen worden als de octrooihouder ze niet in Brazilië produceert. De dreiging kopieën te maken was voor veel farmaceutische bedrijven genoeg: zes bedrijven verlaagden hun prijzen, en Brazilië maakt zelf acht van de twaalf medicijnen die de zogenoemde aidscocktail vormen. De medicijnverstrekking wordt door belastingheffing betaald.

Het is met name aan de Braziliaanse aidsorganisaties te danken dat Brazilië inmiddels succesvol is, vindt Dos Santos Filho. ,,Geen regering zal uit zichzelf beginnen te praten over een dodelijke epidemie die alleen maar voor problemen zorgt. Wij voerden in het begin ontzettend veel processen tegen de staat en dat had uiteindelijk succes.''

Is Brazilië een lichtend voorbeeld? Dos Santos Filho is voorzichtig. ,,Het aidsprogramma verbindt zorg en behandeling aan voorlichting en beleid. Er wordt vaak gedacht dat Brazilië slechts aidsremmers verstrekt, maar zo makkelijk is het niet.''

Bovendien moet er volgens Dos Santos Filho niet te vroeg worden gejuicht. ,,Het probleem is niet opgelost op het moment dat medicijnen worden verstrekt. Nog steeds zijn er veel mensen bij wie de diagnose niet goed wordt gesteld. En ja, we hebben het recht op drie gratis bloedtesten per jaar, maar in een stad als Rio moet je al blij zijn als je eenmaal per jaar wordt getest. Kun je je voorstellen hoe het buiten de steden dan moet zijn?'' Daar verspreidt de ziekte zich nu vooral onder arme, zwarte (getrouwde) vrouwen, die minder geneigd zijn zich te laten testen op het virus. Twintig procent van de 170 miljoen inwoners laat zich testen. Vier op de vijf Brazilianen loopt onwetend rond.

,,Bovendien wordt het steeds moeilijker om fondsen te werven in het buitenland.'', zegt Dos Santos Filho. ,,Mensen zien Brazilië als de plek waar het probleem is opgelost. Het idee dat er hier geen mensen dood gaan, is een leugen: er raken nog steeds mensen besmet. Medicijnen bieden wel extra leven maar geen oplossing.''

Negende verhaal in een serie over aids. Eerdere afleveringen verschenen op 18, 24 en 31 oktober, 7, 14, 22 en 28 november en 1 december. Ze zijn nog te lezen op www.nrc.nl

    • Titia Ketelaar