Moskou brengt een `liberaal imperialisme' in de praktijk

Rusland roert in troebel water op de Kaukasus – Georgië voorop. Onrust in ex-Sovjetrepublieken is een mooie kans de Russische invloed uit te breiden

Dreigende geluiden in Tbilisi. Zaterdag ontploft in de ochtendschemering een bom bij het hoofdkantoor van de Arbeidspartij, een rivaal van de troika van oppositiepolitici die onlangs president Sjevardnadze ten val bracht. ,,Er bestaat geen twijfel dat de junta van Saakasjvili, Boerdzjanadze en Zjvania een terreurcampagne tegen onze partij is begonnen'', stelt de Arbeidspartij.

Michail Saakasjvili, de gedoodverfde nieuwe president, waarschuwt diezelfde dag voor een `contra-revolutie'. ,,We hebben informatie over de vorming van zekere gewapende broederschappen.'' Hij doelt op Igor Georgadze, ex-chef van de geheime dienst die in 1995 een aanslag pleegde op Sjverdnadze. Georgadze maakte vanuit het veilige Moskou stemming tegen het verdorven Sjevardnadze-regime. De machtsoverdracht beschouwt Georgadze slechts als een generatiewisseling binnen het familiefiliaal.

Terwijl het oppositie-trio de Georgische regering zuivert, ziet de Russische pers de machtswisseling vooral als een Amerikaanse coup. Washington zag met lede ogen aan dat de zwakke en impopulaire Sjevardnadze steeds afhankelijker werd van energieleverancier Rusland en diens lokale vazallen – met name de regionale leider Aslan Abjazjidze, die door de aanwezigheid van een Russische legerbasis zijn zuidelijke enclave Adzjarië bijna autocratisch bestuurt. Washington stak 2,4 miljoen dollar in de Georgische verkiezingen van 2 november. Om een eerlijk verloop te garanderen, zo heet het. Om de onvermijdelijke stembusfraude door Sjevardnadze achteraf te kunnen bewijzen en hem vervolgens ten val te brengen, speculeren Russische commentatoren. Sjevardnadze zelf spreekt vandaag van `Soros-plan': de Amerikaanse mulitmiljardair en weldoener zou de kwade genius achter zijn val zijn. Hij prees Rusland, dat de explosieve situatie zou hebben gestabiliseerd.

De rol van de Russische minister van Buitenlandse Zaken Igor Ivanov in de `rozenrevolutie' was inderdaad opvallend. Moskou leek Sjevardnadze te steunen, maar eenmaal in Tbilisi liet Ivanov zich met de oppositie op de trappen van het bestormde parlement filmen en bemiddelde hij bij het afdwingen van Sjevardnadzes aftreden. ,,Ivanov rook een lijk'', zegt een westerse diplomaat in Tbilisi. ,,Hij zag in dat de situatie hopeloos was en handelde pragmatisch. Rusland toont zich zo in elk geval een betrouwbare partner.''

De troika die nu aan de macht is in Tbilisi, laat sindsdien verzoenende geluiden horen richting Moskou. Daar leeft de vrees dat Saakasjvili de pro-westerse koers van Sjevardnadze versnelt en een agressieve, nationalistische koers zal varen tegen afgescheiden regio's Abchazië en Zuid-Ossetië. Met Saakasjvili als president, sombert de conservatieve Izvestia, is een nieuwe oorlog onvermijdelijk. Saakasjvili ontkent op zijn beurt dat hij pro-Amerikaans is. ,,In Georgië noemen ze me een Russische spion, in Moskou een CIA'er,'' zegt hij in de krant Kommersant. Saakasjvili wil in de toekomst slechts op normale toon onderhandelen, zonder de complexen die Sjevardnadze jegens Moskou koesterde. ,,Want die zwalkte als een oude vrouw tussen vurige liefde en diep afgrijzen.''

Inmiddels golft een `Sjevardnadze-effect' door de voormalige Sovjet-Unie: diens val steekt de oppositie elders een hart onder de riem. In Oekraïne wint het protest tegen president Koetsjma weer aan kracht. In Moldavië bracht de oppositie gisteren 30.000 man op de been tegen een Russisch vredesplan voor Transnistrië.

Rusland gebruikte de zwakte van naburige heersers de afgelopen tijd om de economische invloed op voormalige Sovjetrepublieken uit te breiden. `Liberaal imperialisme', noemt de politicus Tsjoebais dat. Zo verwierf het Russische stroommonopolie UES deze zomer de controle over het Georgische stroomnet en tekende Gazprom een contract voor gasleveranties en innovatie van het Georgische leidingennet. Deze economische expansie komt in gevaar als pro-westerse, nationalistische politici aan de macht komen.

Dus lost het Kremlin nu wat schoten voor de boeg. Moskou hield het afgelopen decennium de Georgische ambities in toom door afgescheiden regio's – Abchazië, Zuid-Ossetië – te steunen. Als de spanning oploopt, wakkert Rusland het separatisme aan. Zo stelde het in 2001 de visumplicht in voor Georgiërs, maar niet voor Abchaziërs en Zuid-Ossetiërs. Zij mochten zich vorig jaar ook als Russische staatsburgers inschrijven. Annexatie van de regio's is voor Rusland dan nog maar één stap.

Donderdag ontving Rusland de leiders van de afgescheiden en bijna-afgescheiden enclaves in Moskou. ,,We zullen slechts over economische zaken spreken'', zei president Kokoity van Zuid-Ossetië, maar dat gelooft niemand. De Russische Doema verwierp vrijdag een voorstel van de ultra-nationalisten tot annexatie van Abchazië en Zuid-Ossetië, maar premier Kasjanov beklemtoonde dat Rusland de `humanitaire hulp' aan die gebieden voorzet. Bovendien overweegt Rusland om de zuidelijke regio Adzjarië nu ook van de visumplicht vrij te stellen. ,,Het is moeilijk te zeggen wat Georgië is en wat niet'', stelt potentaat Abazjidze van Adzjarië. De nieuwe leiders in Tbilisi zijn gewaarschuwd. Als het Kremlin het wil, kan hun land nog altijd in chaos uiteen vallen.