Het Beeld

Er bestaat een probate manier om de discussie over het wel of niet ensceneren in documentaires definitief te beslechten. Vertoon achter elkaar de film waar het debat mee begonnen is, Ford Transit van Hany Abu Assad, en de Israëlische productie die vrijdag de Joris Ivens Award van het IDFA won en gisteren in een verkorte versie uitgezonden werd door Tegenlicht (VPRO): Machssomimm (Engelse titel Checkpoint) van regisseur Yoav Shamir. Niemand kan dan nog beweren dat je de werkelijkheid van de wegversperringen in de door Israël bezette gebieden dichter benadert door acteurs een uniform aan te laten trekken, zoals Hany Abu Assad deed.

In zijn gedurende twee jaar opgenomen `cinéma vérité'-film geeft Shamir geen commentaar, interviewt niet en zet niemand aan zich voor de camera anders te gedragen dan hij normaal zou doen. Wel knipte hij het grootste deel van de handen voor de camera uit zijn montage. Een paar keer reageren de Israëlische soldaten op de aanwezigheid van de maker. Sommigen betonen zich zelfs trots: wij van de grenspolitie laten niet met ons sollen. Dat mag de hele wereld weten. Hooguit kun je vermoeden dat het optreden van de machthebbers zonder camera nóg pesteriger, agressiever en onredelijker zou uitvallen. Wat resteert is genoeg om een rothekel te krijgen aan de militairen. En grote bewondering voor een filmmaker met het geduld en het talent om de werkelijkheid te betrappen in plaats van te buigen naar zijn behoeften.

Aan het begin van de film zie je twee niet onsympathiek ogende, jonge soldaten aan een meertje zitten, tussen Nablus en Jericho. Ze zwemmen er ook wel eens in, zeggen ze. Dan veranderen ze compleet, door het geluid van naderend verkeer: ``Als de Palestijnen komen, dan voeren we onze voorstelling op.''

Dit niet door de filmmaker geëntameerde theater gaat veel verder dan de toneelstukjes van Hany Abu Assad. Het gaat om intimidatie, door lichaamshouding, bewapening en geschreeuw, maar vooral door willekeur en machtsuitoefening. Waarom je er niet door mag, terwijl dat een uur geleden de andere kant op nog wel mocht? Omdat ik dat zeg!

De meeste jonge soldatem gedragen zich bewust als hufterige proleten. Ik had me nooit zo de taalproblemen aan de wegversperringen gerealiseerd. Bijna geen van de militairen spreekt Arabisch, sommige Palestijnen wel Hebreeuws. Anderen spreken de Israëli's in het Engels aan. In minstens één geval spreekt de Palestijn die taal veel beter dan de militair.

Heel goed van de VPRO om zich te distantiëren van Ford Transit en zo'n goede en belangrijke film als Checkpoint direct op de buis te brengen. Tegenlicht scoort weer, net als vorige week met die voortreffelijke eigen reportage van Shuchen Tan over de onmogelijke VN-missie in Irak. Maar waarom moet de redactie er aan het begin doorheenpraten en waarom moet de film met eenderde worden ingekort, van 78 naar 52 minuten? Gewoon, omdat de netcoördinator het programma-slot nu eenmaal zo heeft vastgesteld.

    • Hans Beerekamp