De eerste echte baas van Hilversum

Omroepvoorzitter Harm Bruins Slot moet Hilversum door zware tijden loodsen. Eerder liet hij zien dat hij hard kan saneren en vijanden durft te maken. Maar het resultaat was soms omstreden.

`Ik ben de baas', antwoordde Harm Bruins Slot vorige week in het programma Buitenhof op de vraag wie in Hilversum nu eigenlijk de scepter zwaait de omroepvoorzitters, of de raad van bestuur waar hij voorzitter van is. Het leverde hem veel steunbetuigingen op, zegt hij een week later. Vanuit de politiek, maar ook vanuit de omroepen. ,,Mensen zijn opgelucht dat nu eindelijk eens iemand de baas wil zijn in Hilversum.''

Sinds april dit jaar staat CDA'er Harm Bruins Slot (55) aan het hoofd van de publieke omroep in Hilversum. Hij volgde D66'er Gerrit Jan Wolffensperger op die vorig jaar gedesillusioneerd liet weten geen tweede termijn te ambiëren. Volgens hem was het onmogelijk om Hilversum te besturen met de huidige organisatie.

Harm Bruins Slot weet de rijen tot nu toe redelijk gesloten te houden. Misschien omdat hij mede door de omroepvoorzitters is benoemd en niet, zoals Wolffensperger, door Den Haag. In relatieve stilte werken de omroepdirecteuren en voorzitters in werkgroepen aan plannen voor de structurele bezuiniging die aan de omroep is opgelegd (64 miljoen euro in 2007). De bezuinigingen voor 2004 zijn al gerealiseerd, Bruins Slot koos ervoor meer te bezuinigen dan strikt noodzakelijk, om geld vrij te maken voor investeringen in nieuwe programma's. Uit een uitgelekte notitie van een van de werkgroepen bleek dat omroepbazen zelf ook vinden dat de huidige organisatie niet goed werkt.

De plannen van Bruins Slot voor invoering van prestatiecontracten zijn inmiddels overgenomen door de staatssecretaris van Cultuur, Medy van der Laan (D66). Volgens sommigen richt de staatssecretaris zich zelfs te veel op Bruins Slot. Wereldomroep-directeur Lodewijk Bouwens verzuchtte na afloop van de begrotingsbehandeling in de Kamer vorige week dat Van der Laan steeds oogcontact zocht met Bruins Slot op zoek naar bevestiging.

Bruins Slot investeerde ook tijd in de bezorgde programmamakers die zich verenigden op de website bezorgdeomroepmedewerkers.nl. Zij werden uitgenodigd om met de raad van bestuur te spreken over de bezuinigingen. Dat was voor het eerst in Hilversum. Meer dan vierhonderd programmamakers kwamen opdagen, en hoewel de middag inhoudelijk weinig opleverde, werd het initiatief gewaardeerd. Ook kondigde Bruins Slot een integriteitscode aan toen bleek dat binnen de omroepen familierelaties elkaar opdrachten toespelen en veel meer programma's worden gesponsord dan gemeld.

KRO-voorzitter Frans Slangen noemt het `slim' van Bruins Slot om de bezuinigingen door de omroepdirecteuren zelf te laten voorbereiden in werkgroepen. ,,Hij maakt omroepdirecteuren en voorzitters zelf verantwoordelijk.'' Volgens VPRO-directeur Peter Schrurs is Bruins Slot `helder' en spreekt hij `duidelijke taal'. Tweede-Kamerlid Frank de Grave (VVD) vindt dat met de komst van Bruins Slot een `nieuw geluid' uit Hilversum komt. Maar dat is niet alleen zijn verdienste, zegt De Grave. ,,Het politieke tij is ook veranderd. Tijdens de behandeling van de mediabegroting vorige week is duidelijk geworden dat PvdA en CDA het huidige omroepbestel niet langer zonder meer steunen. Dat is ook in Hilversum doorgedrongen.''

Tweede-Kamerlid Joop Atsma (CDA) heeft de indruk dat Bruins Slot ,,beter dan zijn voorganger'' in staat is ,,de kikkers in de kruiwagen te houden'' ofwel: de omroepdirecteuren- en voorzitters op één lijn te krijgen. Dat is een van de belangrijkste kwaliteiten van Bruins Slot, benadrukken ook oud-collega's en vrienden. Korpschef Minze Beuving die Bruins Slot kent uit diens tijd als burgemeester van Apeldoorn: ,,Harm kan, door de volgorde waarin hij mensen aan het woord laat in een vergadering, de uitkomst bepalen.''

Maar hoewel Bruins Slot zichzelf nadrukkelijk presenteert als allemansvriend (,,Ik wil graag aardig gevonden worden''), is op eerdere werkplekken gebleken dat hij niet met iedereen door één deur kan en harde besluiten niet uit de weg gaat. In zijn tijd als secretaris-generaal op het ministerie van Onderwijs veroorzaakte een door hem ingezette reorganisatie een uittocht van ambtenaren die het niet eens waren met het beleid.

Ook bij de publieke omroep is het eerste slachtoffer inmiddels gevallen. Hoofd communicatie Kees Groothuis moest het veld ruimen en werd vervangen door een interim-manager van buiten de omroep. Bruins Slot: ,,Om tot een cultuurverandering te komen is het soms nodig om mensen te wisselen. Veranderen is een ontzettend taai proces.''

Voorzitter van het COT, hoogleraar bestuurskunde en vriend Uri Rosenthal: ,,Harm heeft een bepaalde mate van authenticiteit die sommige mensen kan afstoten, of waaraan je moet wennen. En hij is in staat om een tik op de vingers uit te delen aan mensen die dat verdienen.''

Bruins Slot volgde lange tijd precies het carrièrepad dat voor hem was uitgedacht. Afkomstig uit een burgemeestersgezin waar ,,na de koningin de burgemeester de belangrijkste persoon werd gevonden'' werd snel duidelijk dat ook hij burgemeester wilde worden ,,Ik had, denk ik, wel in de gaten dat je dan iemand was'', zegt Bruins Slot nu.

De zes kinderen in het gezin Bruins Slot werden ,,streng maar rechtvaardig'' opgevoed, zegt zijn nu 76-jarige zus Hanke. Het gezin, dat lid was van de Nederlandse Hervormde Kerk, moest te allen tijde, eerst in Nijkerk en later in Alphen aan de Rijn, het goede voorbeeld geven. Op zondag mochten de meisjes niet handwerken, en werd er niet buiten gespeeld of gefietst. Harm Bruins Slot: ,,Wat denken de mensen ervan, was leidend bij ons thuis.''

De kinderen leerden van hun vader ook om zich aan te passen aan mensen die anders zijn. Hanke Bruins Slot: ,,Als we bij de boeren waren, praatten we boers.'' Hoewel Bruins Slot verre familie is van de AR-voorman en toenmalig Trouw-hoofdredacteur Bruins Slot, werden in het hervormde gezin de wenkbrauwen gefronst toen Harm Bruins Slot ervoor koos lid te worden van de overwegend gereformeerd georiënteerde ARP, in plaats van de voor de hand liggende Christelijk Historische Unie (CHU) ,,Maar ik voelde me thuis bij de progressieve tak van de ARP; bij mensen zoals Aantjes. Ik redeneer vanuit een positief mensbeeld.''

Na een cum laude afgeronde studie Nederlands recht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, werd Bruins Slot op zijn dertigste burgemeester van Winsum. De wethouders daar hebben hem (,,een snotneus met een dubbele naam'') moeten opleiden, zegt hij nu. Zes jaar later verruilde hij Winsum voor het burgemeesterschap van een nog niet bestaande gemeente in Flevoland: Zeewolde.

Hij kwam terecht ,,in een container, met één kaal peertje, in de diepe donkere polder'' op de plek waar de gemeente Zeewolde nog moest verrijzen. Bruins Slot: ,,We hebben toen nadrukkelijk niet alleen huizen, maar een gemeenschap gebouwd. Met kerken, koren, scholen en verenigingen.'' Toen hij er na zes jaar vertrok, telde Zeewolde zevenduizend inwoners en stond er een raadhuis van architect Quist.

Na Zeewolde volgde het burgemeesterschap van Ridderkerk en, vanaf 1994, Apeldoorn. In die periode viel Bruins Slot op bij de CDA-top, net ten prooi gevallen aan de malaise van de oppositierol, als talentvol bestuurder. Ook Frank de Grave die hem toen leerde kennen zag dat hij ,,meer in z'n mars had dan burgemeesterschappen.'' Bruins Slot slaagde erin meer bedrijvigheid naar Apeldoorn te halen, en gaf mede de aanzet tot gezichtsbepalende gebouwen zoals een muziektheater en een museum van Hertzberger. Hij wist een korting op het gemeentefonds van Apeldoorn te voorkomen door een protestloop naar Den Haag te organiseren. Zelf liep hij de laatste etappe naar het Binnenhof. Ook nu hij er al jaren weg is, is hij er nog geliefd. (de gemeentewoordvoerder: ,,U mag best weten: Bruins Slot heeft Apeldoorners hun trots teruggegeven'').

Na twintig jaar burgemeesterschappen drong volgens vriend Uri Rosenthal de keuze zich op: vervolg ik het pad van burgemeester van een kleine gemeente, naar een middelgrote gemeente, naar commissaris van de koningin, of ga ik iets anders doen? Minze Beuving: ,,Het begon hem ook zwaar te vallen om altijd beschikbaar te moeten zijn, altijd vrolijk, altijd het goede voorbeeld te moeten geven.''

Toen de vraag kwam of hij hoofddirecteur wilde worden van de Informatie Beheer groep in Groningen, belast met het uitbetalen van de studiefinanciering, ging hij erop in. Achteraf, zegt Minze Beuving ,,niet zijn gelukkigste periode''. Volgens Bruins Slot trof hij een andere situatie aan dan verwacht. ,,Ik was aangetrokken om vooral als bestuurder de contacten met Den Haag te onderhouden, maar ik stapte in een vergaand reoganisatieproces.''

Door de voorganger van Bruins Slot was bij de IB-groep een ambitieus automatiseringsprogramma ingezet om efficiënter te werken. Maar al snel na het aantreden van Bruins Slot bleken de plannen te hoog gegrepen. De uitvoering, het uitbetalen van de studietoelages, kwam zelfs in gevaar. Bruins Slot besloot de invoering te vertragen en de ambities naar beneden bij te stellen. Daarbij ging ruim 27 miljoen euro aan reeds gedane investeringen verloren.

Roel in `t Veld was destijds voorzitter van de raad van toezicht bij de IB groep. Volgens hem liet Bruins Slot zich met zijn besluit, dat door In `t Veld destijds wel werd gesteund, ,,niet als bevlogen vernieuwer'' kennen. ,,Bruins Slot is behoedzaam. Hij doet geen dingen die zijn eigen continuïteit of die van de organisatie in gevaar kunnen brengen.'' Niet lang na het mislukken van de automatiseringsoperatie verliet Bruins Slot de IB-Groep. Volgens Roel in 't Veld ,,te vroeg''. Bruins Slot: ,,Nu denk ik: ik had beter een jaar later kunnen vertrekken.''

Hoewel Bruins Slot vindt dat het met de automatisering bij IB-Groep ,,niet goed'' is gegaan, is hij wel tevreden over een ander deel van zijn werk daar: de reorganisatie die hij er doorvoerde. ,,1.400 mensen zijn overgeplaatst. En de IB-Groep is veranderd van een productgerichte organisatie naar een klantgerichte organisatie. Toen ik er aankwam was er een sfeer van: we gaan er van alles bij doen. Waardering voor de kerntaak, de studiefinanciering, was er onvoldoende. Dat heb ik veranderd.''

Bruins Slot verliet de IB-groep voor een prestigieuze andere baan, secretaris-generaal op het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen onder minister Hermans (VVD). ,,Ik miste bij de IB Groep de politiek bestuurlijke omgeving.'' Maar, geeft hij toe, ook het aanzien speelde mee. ,,Ik ben er nooit op uit geweest om een bekende Nederlander te zijn, maar ik wil er wel toe doen. Ik was verbaasd dat ik gevraagd werd.''

Maar als secretaris-generaal van het ministerie van Onderwijs was Bruins Slot zeker niet zo onomstreden als tijdens zijn burgemeesterschappen. Toenmalig minister Hermans haalde hem naar Den Haag om het ministerie van Onderwijs te reorganiseren. Het ministerie, vond Hermans, was onder leiding van de vorige secretaris-generaal Holthuis te star en een naar binnen gekeerd apparaat van circulaires. Een beleidsnota schrijven konden ambtenaren volgens interne evaluaties als de beste, maar ze hadden moeite voor en na invoering van nieuwe regels te luisteren naar scholen.

'Sprong' heette het project dat daar verandering in moest brengen. Het werd een van de belangrijkste projecten van Bruins Slot. Ambtenaren moesten massaal op cursus, om te leren wat er 'leefde' in het 'onderwijsveld'. Scholen moesten `ideeën inbrengen'. Directeuren trokken zich terug op de hei om over hun missie na te denken. Bruins Slot organiseerde een eigen tournee – Harm on tour – om de ambtenaren te overtuigen dat zij anders moesten gaan werken. Ook trok hij externe adviesbureaus aan om nieuw beleid uit te zetten. Bruins Slot: ,,Je kunt niet van mensen die onderdeel zijn van een staf vragen zichzelf te reorganiseren.''

Uit onvrede met het nieuwe beleid stapten na het aantreden van Bruins Slot enkele gezichtsbepalende hoge ambtenaren op. Zo moest directeur financieel-economische zaken Piet Scholten, een zeer ervaren ambtenaar die alle vertrouwen van Hermans had, na een conflict opstappen. Volgens Bruins Slot is het ,,soms nodig om mensen te wisselen'' als je een cultuuromslag wilt bereiken. Maar, geeft hij toe, ,,ik had een paar keer meer geduld kunnen betrachten.''

Een grote bezuiniging op het departement maakte hem er bij het personeel niet populairder op. In het regeerakkoord van het eerste kabinet-Balkenende spraken de ministers af hun ambtenarenapparaat in te krimpen met 11 procent. Bruins Slot ging echter veel verder en kromp sommige directies, zoals de accountantsdienst en dienst arbeidsvoorwaarden en beroepskwaliteit, met minimaal 20 procent in. Dat was de consequentie van de nieuwe filosofie van meer vrijheid aan de scholen, vond Bruins Slot.

Wat is er van het `nieuwe beleid' terechtgekomen? Eerder dit jaar schreef de Algemene Rekenkamer een vernietigend rapport over de bestuurscultuur op het ministerie van Onderwijs. Ambtenaren controleren regels niet, gaan niet of nauwelijks in op signalen van scholen dat sommige regels niet werken of dat er misbruik van gemaakt wordt.

In dat klimaat kon volgens het rapport de hbo-fraude gepleegd worden. Het ministerie bedacht subsidieregels, maar verwaarloosde de naleving van die regels. Op die manier hebben hogescholen, universiteiten en mbo-instellingen een bedrag van naar schatting zeventig miljoen euro ten onrechte opgestreken. Het project Sprong, dat hier nu juist verandering in moest brengen, lag feitelijk stil, schreef de Rekenkamer.

Bruins Slot bleef uiteindelijk drie jaar op het departement. Maar al na anderhalf jaar solliciteerde hij, tot verbazing van de ambtenaren, naar de post van commissaris van de koningin in Overijssel. Hij werd gepasseerd door partijgenoot Geert Jansen. De sollicitatie zette kwaad bloed bij het ministerie waar Bruins Slot op dat moment met harde hand aan het saneren was.

Als Bruins Slot gevraagd wordt waarom hij na anderhalf jaar als secretaris-generaal probeerde terug te keren op zijn `oude' carrièrepad van burgemeesterschappen en een commissariaat van de koningin, blijft het lang stil. ,,Ik heb dat nog geen plek kunnen geven.'' ,,Misschien had ik moeite met het naar binnen gekeerde van de organisatie.'' En, hij maakt een gebaar alsof hij iemand opzijduwt, ,,af en toe bekroop mij op het ministerie het gevoel: laat mij maar''. En dan, lachend: ,,Misschien was ik wel geen goede ambtenaar, maar dat ontken je natuurlijk.'' Volgens vriend Uri Rosenthal was Bruins Slot ,,minder geschikt'' om afhankelijk te zijn van anderen. ,,Als secretaris-generaal ben je met heel veel dingen tegelijk bezig en continu afhankelijk van de politiek. Harm wil de dingen zelf doen.''

    • Guus Valk
    • Merel Thie