Apocalyps in Afrika als gevolg van aids

Economieën en staten dreigen in te storten. Zonder adequaat ingrijpen zullen de gevolgen van de aidsepidemie in Afrika apocalyptisch zijn. Deel drie in een serie.

,,En ik hoorde een luide stem uit den tempel zeggen tot de zeven engelen: Gaat heen en giet de zeven schalen van de gramschap Gods uit op de aarde. En de eerste ging heen en goot zijn schaal uit op de aarde, en er kwam een boos en kwaadaardig gezwel aan de mensen, die het merkteken van het beest hadden en die zijn beeld aanbaden. En de tweede goot zijn schaal uit in de zee, en zij werd bloed als van een dode, en alle levende wezens, die in de zee waren, stierven. En de derde goot zijn schaal uit in de rivieren en in de waterbronnen, en (het water) werd bloed.''

En dan nog vier van die plagen.

Het voorlopig rapport dat de Bevolkingsdivisie van de Verenigde Naties deze week heeft uitgebracht over de gevolgen van de aidsepidemie leest als het laatste bijbelboek De Openbaring van Johannes. Het enige wat ontbreekt is de poëzie en de toorn van God.

Aids doodt niet alleen mensen, meer dan welk massavernietigingswapen ooit zal doen. Aids rukt ook families uit elkaar, veroorzaakt voedselcrises, ruïneert bedrijven. Zoals het virus langzaam en gluiperig het immuunsysteem afbreekt, zo vreet het ook de ruggengraat van de samenleving weg. Totdat de totale ineenstorting erop volgt: chaos en anarchie. Dat is de boodschap van het VN-rapport The Impact of Aids.

Of zoals VN-secretaris-generaal Kofi Annan onlangs zei: ,,De gevolgen van aids in Afrika zijn net zo vernietigend als van een oorlog. Door de gezondheidszorg en sociale diensten van het continent te overweldigen, door voor miljoenen kinderen wees te maken, door het aantal verplegers en onderwijzers sterk uit dunnen, leidt aids tot sociale en economische crisis die op hun beurt de politieke stabiliteit bedreigen. In samenlevingen die toch al instabiel zijn is deze cocktail van rampen een geheid recept voor conflicten. En conflicten op hun beurt vormen weer een voedingsbodem voor nieuwe besmettingen.''

Wie onderwijst de kinderen als onderwijzers in grotere getale sterven dan ze worden opgeleid, zoals in Zambia? Wie zorgt er voor de zieken als eenderde van de dokters en verpleegkundigen aan aids is overleden, zoals in Botswana en Malawi? De gezondheidszorg die in de meeste Afrikaanse landen toch als zwak en inadequaat is, bezwijkt onder de extra lasten, constateert het VN-rapport.

,,De epidemie maakt decennia van ontwikkeling in Afrika volledig ongedaan'', zegt dr. Peter Piot, leider van het VN-aidsprogramma UNAIDS. ,,Elk onderdeel van de Afrikaanse samenleving – van boeren tot soldaten – ligt onder vuur door aids.''

De gemiddelde levensverwachting in de zeven zwaarst getroffen Afrikaanse landen daalt met bijna 30 jaar: van bijna 70 tot circa 40. Voor het eerst sinds halverwege de vorige eeuw stijgen de sterftecijfers en loopt de scholingsgraad terug.

Aids vernietigt het vermogen van Afrikaanse samenlevingen om om te gaan met die al die andere mogelijke rampen, zoals droogte, zoals armoe. Aldus het VN-rapport. De voedselcrisis die vorig jaar ruim 14 miljoen mensen in Zuidelijk Afrika trof, werd voor een belangrijk deel veroorzaakt door aids. De leider van het Wereldvoedselprogramma (WFP) James Morris spreekt ,,van een soort crisis zoals we nooit eerder hebben meegemaakt''.

Volgens de VN-landbouworganisatie FAO zijn in Afrika al zeven miljoen boeren door aids gestorven. De achterblijvers bewerken minder land, stappen over op minder arbeidsintensieve gewassen, verwaarlozen het wieden. Dat leidde in Kenia, Malawi en Zimbabwe al tot opbrengstdalingen van 33 tot 61 procent.

Het Afrikaanse sociaal systeem waarbij welvarende familieleden zich over hun minder gelukkige bloedverwanten ontfermen, scheurt in repen omdat de nood te groot en alomtegenwoordig is. De Wereldbank noemde aids drie jaar geleden al ,,een ontwikkelingscrisis van ongekende schaal''. Enkele maanden geleden zei de bank in een rapport dat het economische effect van de epidemie tot nu toe onderschat was. De meest alarmerende conclusie: de economieën in de zwaarst getroffen landen dreigen binnen twee generaties in elkaar te storten.

Volgens het Institute for Security Studies in Zuid-Afrika bedreigt aids de democratie en de staat. Wat is de nog de legitimiteit van een regering als ze niet eens voor onderwijs, gezondheidszorg, openbare voorzieningen, politie, justitie kan zorgen? Onvermijdelik bijeffect van massasterfte onder jonge volwassenen in hun meest produktieve levensfase. Ook de ervaren ambtenaren en regeerders zullen worden uitgedund. Volgens de US National Intelligence Council ondermijnt aids de slagkracht en effectiviteit van Afrikaanse legers en vormt ze een gevaar voor de stabiliteit.''

De VN hebben in september een speciale commissie ingesteld die moet vaststellen wat de gevolgen voor een samenleving zijn als een groot deel van de bevolking is besmet. ,,De waarheid is'', zegt Peter Piot van UNAIDS, dat niemand weet wat ons te wachten staat. Dit is nog maar het begin.'' UNAIDS werkt samen met Shell International om het `onvoorstelbare' in toekomstscenario's te verkennen. Vaststaat dat de gevolgen zonder adequaat ingrijpen apocalyptisch zullen zijn.

Dit is het derde verhaal in een serie over de doorbraak in de aidsbestrijding. Eerdere afleveringen verschenen op 18 en 24 oktober.