Hoe de kerk verdween uit Friesland

Driekwart van de bevolking wil dat in elk dorp minstens één kerk blijft bestaan. De kerk moet van hen een ontmoetingsplaats blijven voor samenkomst. Dat wordt lastig. Kerken verdwijnen vooral op het platteland steeds sneller.

Het besluit is genomen. De gereformeerde kerk wordt verkocht, in het Friese Wirdum. Het was een emotioneel proces, zegt penningmeester Drees Visser van het kerkbestuur. Maar het kon niet anders. De gereformeerden en hervormden `kerken' samen. En twee gebouwen werd te duur. De gereformeerden gaven toe. Maar eén ding had het bestuur goed duidelijk gemaakt: de gereformeerde Unitaskerk mocht géén pakhuis worden waarin ,,zaken liggen te versloeren'', zegt Visser. ,,We hebben gezegd: óf hij wordt gesloopt, óf hij wordt goed gebruikt.''

Dat vindt de meerderheid in Nederland ook, zo blijkt. Eergisteren presenteerde het Katholiek sociaal-kerkelijk instituut een onderzoek waaruit blijkt dat driekwart van de bevolking vindt dat in elk Nederlands dorp tenminste één kerk behouden blijft. De overheid moet daar geld voor vrijmaken. Let wel, het gaat niet om het gebouw alleen. De kerk moet een `ontmoetingsplaats blijven voor samenkomst'', zo vonden de respondenten, ook de niet-gelovigen.

Dat wordt nog moeilijk. Want Nederland ontkerkelijkt gestaag. De laatste tien jaar zijn er 623 kerken aan de kerkelijke bestemming onttrokken, maar de laatste jaren gaat het steeds sneller, zo blijkt uit onderzoek van het Amsterdamse Reliplan, adviesbureau voor de herbestemming van kerken, in opdracht van NRC Handelsblad. Werden begin jaren negentig nog rond de veertig kerken per jaar gesloopt of herbestemd, de laatste vijf jaar ligt het aantal al boven de zeventig per jaar. Álles herbestemmen wordt steeds moeilijker.

In steden gaat het nog wel. Daar is vaak wel behoefte aan een bibliotheek, kantoorruimte, een rouwcentrum, museum of woningen die een kerk kan lenigen, zegt Mickey Bosschert, directeur van adviesbureau Reliplan. Op het `platteland' is de markt echter vaak te klein. Architect Ray Kentie, die in 1999 de `Nationale Renovatie Prijs' won voor zijn herbestemming van de Heilig Hart Kerk te Haarlem, spreekt van het ,,hoe god verdween uit Jorwerd probleem''.

De kerkgenootschappen maken zich zorgen. Omdat met de verdwijnende kerken de gemeenschapszin uit dorpen wegvloeit. ,,Vaak is het postkantoor daar al weg, de school, de bibliotheek, de bank, de buurtsuper'', zegt J. Klok, voorzitter van de Commissie kerkelijke gebouwen van het Interkerkelijk Contact in Overheidszaken, het CIO-K. ,,De kerk is nog als enige over. We bekijken nu met gemeenten op het platteland of we meer maatschappelijke functies in de kerken kunnen brengen. Maar als we daar niet in slagen, zie ik het voor het platteland heel somber in.'' Hij verwacht dat tot 2010 een kwart van de 1.800 katholieke kerken verdwijnt.

Ook in de `protestantse' provincies gaat het hard, weet Bosschert van Reliplan. ,,Vooral Friesland is een zorgenkindje.'' Voorbeelden: De gereformeerde kerk in Akkrum: vorig jaar gesloopt. Of de hervormde kerk van Munnikeburen: nu een opslagruimte. De hervormde kerk van Peperga staat na verkoop leeg. Ook in Noord-Holland en Zeeland verdwijnen ze. In Andijk heeft de katholieke kerk vorig jaar een sloopvergunning aangevraagd. In Den Ilp is de voormalig Hervormde kapel gesloopt. In Renesse staat de katholieke kerk op de slooplijst. In Slijkplaat is vorig jaar de `Sterre der Zee' gesloten. In Yrseke de Heilige Anna.

Tessel Pollmann, onderzoekster voor de Rijksdienst voor Monumentenzorg, ziet ,,de hoogtepunten van het actieve katholicisme en protestantisme die met opoffering bijelkaar zijn gebracht met leedwezen uit het landschap verdwijnen''. Midden jaren negentig schreef zij een boek over de herbestemming van kerken waarin zij de problemen met de plattelandskerken al aankondigde. ,,Hoe lang kun je ze nog vasthouden; één of twee generaties? Dat is een culturele beslissing. Maar wie neemt die op dit moment? Geen overheid. Ik vrees dat er heel veel sneuvelen.''

Cobraspen Vastgoedontwikkeling te Overveen, gespecialiseerd in het hergebruik van oude gebouwen, houdt van kerken. Omdat directeur Luigi Prins eraan verdient, ,,zo'n twaalf procent rendement op jaarbasis'', zegt hij. Maar ook omdat je ,,zoiets unieks als een kerk nooit meer terugkrijgt als je hem sloopt''. ,,De ruimte, het spektakel. Tijdloos. Tegenwoordig kun je zoiets groots nooit meer zo mooi bouwen, door de hoge loonkosten. Dus moet je ze sparen.''

Ook Mickey Bosschert van Reliplan is een liefhebber. Veel jaren zestig kerken mogen best gesloopt. Te tochtig, en met te weinig kwaliteit, vindt zij. Maar met de kerken uit de jaren twintig kun je alle kanten op. Prachtig marmer, wijst zij binnen in `haar' Rosa Klooster te Amsterdam.

Architect Ray Kentie ziet mogelijkheden in de grote plattelandskerken hotels te maken. Maar vreemd genoeg vindt het enthousiasme van de architecten en projectontwikkelaars vaak weinig bijval. Kerken zijn huiverig voor projectontwikkelaars, zegt Jaap Broekhuizen, secretaris van het CIO-K. ,,Wij doen liever zaken met woningcorporaties. Wat we verdienen met de herbestemming houden we liever binnen de kerkgemeenschap.''

Maar kerkgenootschappen liggen ook vaak `dwars' op principiële gronden. Pollmann concludeerde in haar boek dat beslissingen over herbestemming vaak op onvoldoende rationele gronden genomen worden. Kan best zijn, maar niet alles mag zomaar in een kerkgebouw, zegt J. Klok, voorzitter van de CIO-K. ,,In het verleden is toestemming gegeven aan een disco, een supermarkt. Daar hebben we naderhand veel spijt van gekregen. Dan slopen we liever. Zelfs woningen liggen gevoelig. Zeker als heilige symbolen als kruisbeelden aanwezig blijven. Dat neigt naar blasfemie.''

Eén bestemming is sowieso onbespreekbaar: de verkoop aan een islamitische gemeenschap. En dat terwijl moslims erg op zoek zijn naar gebedsruimte. ,,De islam is momenteel in Nederland te politiek'', zegt Klok.

Het CIO-K hoopt dat de overheid en maatschappelijke instellingen meer hun best gaan doen christelijke kerken te behouden. Luigi Prins: ,,Op de korte termijn verdien je meer met sloop. Pas op de lange termijn blijkt de kracht van het behouden. Mensen zien dat niet. Gooi het plat, en zet er nieuwbouw op, zo gaat het vaak.''