Onzekere Adonis en de wasbordmythe

Naar schatting gebruiken veertigduizend Nederlandse fitnessers en bodybuilders doping. Peter Pijls over de spanning tussen een gezond en een gespierd lichaam.

DE NIEUWE gouverneur van Californië is de beroemdste dopinggebruiker ter wereld. In kringen van bodybuilders wordt tenminste algemeen aangenomen dat Arnold Schwarzenegger zijn lichaam heeft opgebouwd met hulp van anabole steroïden. Maar wie dat schrijft begeeft zich wel in de gevarenzone. Arnie sleept regelmatig artsen en journalisten voor de rechter die beweren dat zijn hartklachten met doping te maken hebben.

Jonge bodybuilders grijpen vaak naar de spuit om Schwarzenegger fysiek te kloppen. Sommigen bezuren dat. Op het discussieboard van de website www.dutchbodybuilding.com schrijft `Sporty': `Heb kuurtje van 6 weken beëindigd. Bloedanalyse laten uitvoeren. Resultaat toch wel erg verontrustend (...) eigen testosteronproductie onrustwekkend laag. Libido is allesbehalve goed. Voel me bovendien bijzonder lusteloos: geen zin meer om te trainen, grieperig, hevige spierpijn. Voor mij hoeft het niet meer.'

ONJUISTE VERWACHTINGEN

Het kan ook anders, zegt Zwier Noordman (20), student Sport en Beweging in Tilburg. Hij veranderde naar eigen zeggen met bodybuilding maar zonder doping in vijf jaar tijd van een schriele jongen van 66 kilo in een man van 91 kilo. ,,Je verliest heel veel respect als je een spuitje zet'', zegt Noordman. Hij werkt parttime in een winkel voor voedingssupplementen, en weet dus als geen ander dat de meeste sportschoolbezoekers onjuiste verwachtingen hebben van hun lichaam. Noordman is op internet een bekende deelnemer aan discussiegroepen over fitness en bodybuilding. Hij waarschuwt jonge bodybuilders niet meteen met anabole steroïden en groeihormonen te beginnen als na een half jaartje krachttrainen de gewenste spiergroei uitblijft. ,,Ik zeg altijd dat ze eerst maar eens vier of vijf jaar verantwoord moeten gaan trainen, met een goed dieet'', zegt Noordman. ,,Meestal trainen die jongens veel te veel en eten ze slecht. Dan groeit het lichaam niet.''

Het is een vreemd spanningsveld, dat tussen het gezonde en gespierde lichaam. Sportfilosoof Hans Wassink schreef voor het Nederlands Centrum voor Dopingvraagstukken (NeCeDo) enkele ontnuchterende boekjes over bodybuilding en voedingssupplementen. Zijn conclusie: Nederlanders geven jaarlijks honderd miljoen euro uit aan dure supplementen als eiwitten en vitamines, maar dat heeft nauwelijks zin omdat ze bijna nooit effect sorteren. Ook de ongeveer 40.000 fitnessers en bodybuilders die volgens het NeDeCo regelmatig doping gebruiken, hebben volgens hem ongelijk. Alleen een uitgekiend trainings- en voedingsprogramma zet zoden aan de dijk, stelt Wassink, die zelf jarenlang aan bodybuilding deed. ,,Maar meestal hebben mensen geen zin zich te verdiepen in die nogal ingewikkelde materie van trainingsleer en voedingsfysiologie. Ze willen snelle oplossingen. Juist in de sportschool kan dat niet. De eerste anderhalf jaar boeken ze doorgaans aardig resultaat. Daarna wordt verdere spiergroei moeilijk. Als je dan zonder doping verder wil komen, moet je heel goed studeren op je voeding en training. Maar mensen zoeken liever de makkelijke manier van een spuit of de zoveelste dieetbelofte. En de media spelen ook een rol. We worden gebombardeerd met beelden van perfecte lichamen.''

Sportschoolbezoekers spiegelen zich inderdaad graag aan de opgepompte lichamen op de covers van tijdschriften als Muscle&Fitness, Flex en Men's Health. Wassink zelf is sinds kort redacteur sport & fitness bij dat laatste tijdschrift. Ook boven zijn artikelen staan koppen die in geen tijd een wasbord beloven. Maar daarvoor is de eindredactie verantwoordelijk, zegt hij. ,,De artikelen zijn inhoudelijk verantwoord. Wervende koppen vind je overal bij publieksbladen.''

IDEE VAN MAAKBAARHEID

Psychologe en seksuologe Liesbeth Woertman, werkzaam aan de Universiteit van Utrecht en gespecialiseerd in lichaamsbeelden, vindt die koppen wél problematisch. Volgens Woertman zorgen bladen als Men's Health voor ,,een constante stroom van leugens''. ,,Als we maar hard genoeg werken in de sportschool, de juiste crèmes gebruiken en vitaminepreparaten slikken, dan zou zo'n strak en gespierd lichaam voor iedereen mogelijk zijn.'' Hoofdredacteur Pim Christiaans van Men's Health beweert echter dat zijn tijdschrift een gezonde levensstijl propageert. ,,Wij waarschuwen in onze artikelen tegen anabolen.''

Maar het idee van de maakbaarheid van het lichaam is volgens Woertman al gevaarlijk. Nu mannen en vrouwen qua sociale rollen steeds meer op elkaar gaan lijken, lijkt het lichaam volgens haar ,,het enige zekere referentiepunt te worden waar we onze genderidentiteit aan ontlenen. We zien daarom dat klassieke beelden van vrouwelijkheid en mannelijkheid overtrokken worden in de verbeelding. Grote borsten voor vrouwen, grote spieren voor mannen. Er is een enorme druk om er perfect uit te zien. Gezondheid en perfectie hebben weinig met elkaar te maken. Maar in de beeldvorming worden ze sterk aan elkaar gekoppeld.''

Sommige mannen raken in de sportschool zo geobsedeerd door hun lichaam, dat ze net als anorexia-patiënten een verstoord lichaamsbeeld ontwikkelen. Het VARA-programma Zembla meldde vorig jaar dat naar schatting 40.000 tot 50.000 sportschoolbezoekers aan lijden aan het `Adoniscomplex', vernoemd naar de ziekelijk ijdele jongeling uit de Griekse mythologie. Zij hebben een soort omgekeerde anorexia nervosa: ze kijken in de spiegel en zien een magere, schriele man, terwijl ze in werkelijkheid stevig en gespierd zijn. Sportfilosoof Wassink heeft zelf ook wel geschreven dat onzekerheid over de mannelijke rol een oorzaak is van het Adoniscomplex. Jezelf letterlijk breed maken is voor sommige mannen een wanhopige manier om overwicht te houden.

Wassink vindt het `onverstandig' dat daarbij naar anabole steroïden wordt gegrepen, maar moreel verwerpelijk vindt hij het niet. ,,Gebruikers moeten wel weten dat ze zich op een zwarte markt begeven. Anabolengebruik is tegenwoordig veel gevaarlijker dan dertig jaar geleden. Wat er toen op het potje stond, zat er ook in. Maar omdat de fitness-industrie zo groot is geworden, is het aantrekkelijk geworden voor criminelen om dure vervalsingen op de markt te brengen. Die zien er authentiek uit. Ik ken in het circuit heel wat bodybuilders die daardoor langs het randje zijn gegaan.''

ONWETENDE ARTSEN

Volgens wetenschapsjournalist en bodybuildingsdeskundige Willem Koert hebben artsen geen notie van de nieuwste dopingvormen. Hij noemt het spiergroeibevorderende PGF2alfa, een veterinair middel dat dieren helpt bij het werpen van jongen, het vloeibare vet Synthol dat bodybuilders injecteren in hun spieren en Plasma-expanders, onverteerbare suikers die het bloed verdunnen. Het lichaam compenseert dat door water uit het vetweefsel te trekken en in het bloedsomloop te laten opnemen, waardoor een `droge' look ontstaat. ,,Allemaal middelen die de doorsnee arts helemaal niet kent'', zegt Koert, die voor het NeCeDo onderzoek deed naar doping in sportscholen. ,,Daarom mag je van artsen geen oplossing verwachten van het dopingprobleem.''

Sportarts Fred Hartgens, gepromoveerd op de bijwerkingen van anabole steroïden bij krachtsporters, bevestigt dat de meeste huisartsen geen benul hebben van doping. In onderzoek dat hij eind jaren negentig voor het NeCeDO deed naar de kennis over doping bij huisartsen, beoordeelde het overgrote deel de eigen kennis als slecht. Minder dan vier procent zei een goede kennis van doping te hebben. Tussen de negen en achttien procent van de ondervraagde huisartsen bleek in de praktijk te worden geconfronteerd met vragen over doping.

Maar op zeker moment dient de oplossing voor het dopingprobleem zich misschien wel zelf aan. Volgens Willem Koert nadert de houdbaarheidsdatum van het musculaire lichaamsideaal. In 2100, voorspelt hij, zullen we met een andere bril kijken naar de atleten uit de Muscle & Fitness. ,,Dan zullen we over hun lichamen net zo denken zoals we nu doen over Rubensfiguren. Die vinden we niet meer begeerlijk. Door de opkomst van de biotechnologie zal het gespierde en vetloze medische lichaam wegebben uit de populaire cultuur.'' In Amerika – waar excessief anabolengebruik soms leidt tot sterfgevallen op jonge leeftijd – proberen educatieve websites jonge sportschoolfanatici al te laten inzien hoe tijdgebonden hun schoonheidsideaal is door hen schilderijen van naakte mannen uit de klassieke oudheid te tonen.

Zo is de Adonis van renaissanceschilder Titiaan een nogal pafferig ventje. En de David van Michelangelo – ook al eeuwenlang een schoonheidsideaal voor mannen – heeft weliswaar een gespierde torso, maar bepaald geen wasbord. Michelangelo gaf zijn David zelfs een buikje. Maar ook in een korter tijdsbestek kunnen de modes al veranderen. Schwarzenegger bijvoorbeeld had op zijn hoogtijdagen, in de jaren zeventig, een fysiek dat nu achterhaald wordt gevonden. ,,Zijn symmetrie was niet goed'', oordeelt bodybuilder Noordman. ,,Schwarzenegger besteedde te weinig aandacht aan zijn onderlichaam.''

Op 1 november organiseert het Rathenau-instituut in wetenschapsmuseum Nemo te Amsterdam een publieksfestival over de maakbare mens: Homo Sapiens 2.0 (www.technologiefestival.nl)

Informatie van het NeCeDo is te vinden op www.lijfsportenmiddelen.nl

    • Peter Pijls