`We maken van Nederland een kartonnen-dozenmaatschappij'

Aan de vooravond van het najaarsoverleg van komende dinsdag houdt de FNV deze en volgende week acties. Voor een vakbondsbestuurder spreekt Ton Heerts – boerenzoon, oud-marechaussee – ongebruikelijk klare taal. ,,Ik zit uiterst rechts in de PvdA en uiterst links in de VVD.''

Ton Heerts (36) gaat even verzitten na de vraag naar de drijfveren van de kersverse bestuurder van de vakcentrale FNV. ,,Ik ben niet iemand die heel erg met dit soort dingen bezig is, hoor'', begint hij. Maar dan wil hij wel kwijt: ,,Ik ben gevormd door wat ik van huis uit heb meegekregen en door mijn jaren bij de marechaussee''.

Heerts is een boerenzoon uit het Twentse Tubbergen. ,,Bij ons was de mentaliteit er een van: eerst het hooi op zolder en dan pas is er tijd voor geneugten.'' Bij de marechaussee leerde Heerts dat ,,het soms nuttig is dat als iemand rechtsom roept, je ook allemaal rechtsom gaat bijvoorbeeld als je met de mobiele eenheid in een linie staat bij een demonstratie. Ook binnen de FNV zou het goed zijn dat als na een uitgebreid debat een akkoord is gesloten, iedereen daar achter gaat staan en dezelfde kant uitgaat.''

Heerts is nu vier maanden bestuurder van de vakcentrale FNV, naast onder anderen voorzitter Lodewijk de Waal. Zijn aantreden deze zomer is samengevallen met het opsteken van een zware storm in de Nederlandse polder. Het in juni aangetreden kabinet-Balkenende wil hard ingrijpen in de sociale zekerheid en de ziektekosten, tot afgrijzen van de vakbonden. Aan de vooravond van het najaarsoverleg van komende dinsdag houdt de FNV deze en volgende week acties. Heerts: ,,Er is een fundamenteel meningsverschil tussen de vakbeweging en de Balkenende-bv over de toekomst van de verzorgingstaat''.

Dit is de vertrouwde taal van de vakbondsbestuurder, maar verder doet Heerts in niets denken aan de stereotype werknemersvoorman aan de fabriekspoort zoals Van Kooten en De Bie die hebben vereeuwigd (,,Al ruggespraak gehad met je wijf en de koters?'') Met zijn pak en stropdas en zijn veelvuldig rinkelende gsm doet Heerts eerder denken aan een jonge manager dan aan een stakingsleider. ,,De laatste keer heb ik PvdA gestemd, maar ik zit wel uiterst rechts in de PvdA. Ik heb ook een keer VVD gestemd, maar ik zit wel uiterst links in de VVD'', zegt de partijloze Heerts. ,,De FNV is ook helemaal geen linkse beweging, er zitten heel wat VVD-stemmers onder onze leden.''

Toch wekte Heerts vorige maand binnen de bond wel wat opschudding met uitspraken die enkele jaren geleden nog als `rechts' zouden hebben gegolden. Vorige maand nog pleitte hij voor een harde aanpak van werklozen die niet willen werken. ,,Wie kan werken, moet werken'', licht Heerts nog eens toe. ,,Iemand binnen de bond vroeg mij: `Moet een professor dan de krant gaan rondbrengen?' Mijn wedervraag was: `Wat is er mis met het rondbrengen van de krant?' De pisbakken op Schiphol zullen toch moeten worden schoongemaakt. Moeten we daarvoor iemand uit Bulgarije halen, terwijl we hier honderdduizenden mensen in de kaartenbakken hebben zitten?''

Deze no nonsense-opvattingen kunnen voor de FNV nauwelijks een verrassing zijn geweest, want Heerts zit al sinds zijn tweeëntwintigste in de vakbeweging. Zijn wortels liggen bij de militaire vakbond AFMP, waarvan hij op 1 juni afscheid nam als voorzitter. In die rol kreeg Heerts vooral bekendheid met zijn optreden rond het verloren gegane fotorolletje, waarop oorlogsmisdrijven in Srebrenica te zien zouden zijn geweest. ,,Belangrijker is dat ik heb leren onderhandelen met generaals, die voortdurend proberen je onderuit te trekken'', zegt Heerts.

Het vakbondswerk is ontsproten aan zijn eigen optreden bij de marechaussee, denkt Heerts zelf: ,,Bij de marechaussee werkt het zo: eerst voer je de order zonder morren uit, dan kijk je kritisch of de order goed is geweest. Bij die kritiek ging ik gerust tegen mijn meerdere in. We moesten een keer de snelheid controleren op het terrein van de Frederik Kazerne in Den Haag, waar twintig kilometer was toegestaan maar iedereen vijftig reed en tachtig makkelijk kon. Moesten we iedereen gaan bekeuren die harder reed dan 25. Dat vond ik zo'n onzin. Ik heb één boete uitgeschreven voor iemand die harder reed dan vijftig, toen ben ik naar mijn meerdere gestapt. Want dat is de keuze: ben je kritisch of ben je een matennaaier? Ik ben kritisch en zo kwam ik gauw bij de vakbond.''

De herinneringen aan het werk als militaire vakbondsman zijn de afgelopen maanden opgeborreld bij Heerts, die bij de FNV verantwoordelijk is voor de sociale zekerheid. Nog op 26 september deed CDA-minister De Geus (Sociale Zaken), de meest prominente woordvoerder van het bezuinigingsbeleid van het kabinet, een laatste poging om de vakbonden te winnen voor het idee van loonbevriezing. ,,Net een generaal, die De Geus. Hij had helemaal niets te bieden. Over elk van onze vijf punten zei De Geus dat ie er geen geld voor heeft.''

De vijf dingen die de FNV wil veranderen: geen harde ingreep in de WW. Geen fiscale ontmoediging van VUT en prepensioen. Verzachting van de WAO-plannen. Behoud van uitgebreid ziekenkostenpakket tegen niet te hoge premies. Herstel van de koppeling tussen lonen en uitkeringen.

Pas als deze eisen zijn ingewilligd ,,en we willen op elk van deze punten een substantiële tegemoetkoming'' is de FNV bereid te spreken over een centraal loonakkoord. Gaat dat lukken, komende dinsdag bij het najaarsoverleg? ,,Tja, dat zijn dagkoersen, maar als ik mijn collega's in het bestuur hoor, dan is er erg weinig vooruitgang.''

Had de FNV niet moeten wachten met de acties tegen het kabinet totdat het najaarsoverleg definitief is mislukt? ,,Dit zijn geen acties tegen het kabinet, maar acties van werknemers die zelf rechtstreeks in hun portemonnee worden getroffen door de kabinetsplannen. Natuurlijk is de overlast van de werkonderbrekingen in het openbaar vervoer vervelend, maar we proberen die te beperken. Ik vind het ook jammer dat dinsdag mensen niet met de trein naar Den Haag kunnen, vooral omdat de politici die we willen treffen met hun auto op de A12 zullen zitten. Maar het is nodig de druk op te voeren.''

Het kabinet verdedigt de omvangrijke bezuinigingen met het argument dat de economische recessie drastische maatregelen noodzakelijk maakt. Loonmatiging vergroot de concurrentiekracht van Nederland, die de laatste jaren behoorlijk is verzwakt door het duurder worden van de arbeid. ,,Ook ik heb twee CAO's afgesloten met een loonstijging van 4 procent. Dat was een inhaalslag voor de bezuinigingen begin jaren tachtig, maar achteraf zeg ik: was dat maar een half procent minder geweest, dan hadden we nu minder problemen. Bijvoorbeeld met het pensioenfonds ABP'', erkent Heerts.

De FNV is doordrongen van de ernst van de situatie, benadrukt Heerts: ,,Dat per dag 600 banen verdwijnen, is ook voor de FNV een belangrijk gegeven. Langdurige loonmatiging dan heb ik het nog niet over de nullijn is ook voor de vakbeweging onvermijdelijk. Door de toetreding van lagelonenlanden tot de Europese Unie, door het verplaatsen van de productie naar goedkope landen. Als internationaal georiënteerde vakbeweging moet je trouwens blij zijn dat ook in dat soort landen banen worden geschapen.''

De onvermijdelijkheid van gematigde loonontwikkeling wil alleen niet zeggen dat het kabinet van de vakbonden zomaar een loonbevriezing krijgt. De nadruk die met name VVD-minister Zalm (Financiën) legt op het beperken van het begrotingstekort kan de FNV niet bekoren. ,,Frankrijk overschrijdt de normen van het Stabiliteitspact ruimschoots en Zalm wil dat gaan aanpakken via de rechter. Afspraak is afspraak, dat vind ik ook, maar Nederland zit zelf nog onder de norm en bevindt zich hiermee op een schiereiland in Europa. Zalm is als de dood voor een gele kaart van de EU, omdat dit voor hem een rode kaart is.''

Dat het kabinet de vervroegde pensionering van werknemers ontmoedigt, is toch alleen maar verstandig met de dreigende vergrijzingsgolf in aantocht? ,,Er is al lang afgesproken dat de VUT wordt afgebouwd, waarom moet dat plotseling worden versneld?''

Maar de hervorming van de bijstand, waarbij onder meer het begrip `passende arbeid' verdwijnt en iedereen dus aangeboden werk dient te aanvaarden, moet Heerts met zijn geen-flauwekul-opvattingen toch aanspreken? ,,Dat aspect wel, ja, maar het kabinet trekt tegelijkertijd de fondsen leeg zodat er geen geld is voor werkgelegenheidsbeleid.''

Want, wil Heerts maar benadrukken, het gaat in de sociale zekerheid om én rechten én plichten. Neem de sluitende aanpak van jeugdwerkloosheid, waarvoor Heerts onlangs voorstellen heeft gedaan die onder meer voorzien in een verlenging van de leerplicht. ,,Zodra een jongen van pakweg vijftien niet meer op school komt, moeten onmiddellijk ouders en de leerplichtambtenaar in actie komen. Zo'n jongen moet scholing worden aangeboden en dat kost natuurlijk geld en als hij niet meer naar school wil, dan moet hij een baan aangeboden krijgen waarvoor misschien aanvullende scholing nodig is'', zegt Heerts. ,,Maar hij kan niet zeggen dat hij ook geen zin heeft in een baan.''

Met gespeelde aarzeling ,,Dit zal me maandag bij de koffie-automaat wel weer een hoop gesprekken opleveren'' lanceert Heerts een plan. ,,Naast het sofinummer voor je belastingen en sociale verzekeringen, zou je ook een onderwijsnummer moeten hebben. Als iemand zich meldt voor een uitkering, dan wordt op het scherm zijn onderwijsnummer zichtbaar – en wat ie aan onderwijs heeft gehad. Iedereen zou het recht moeten hebben om een startkwalificatie voor de arbeidsmarkt te halen. Maar als je acht jaar lang niet hebt gewerkt en ook geen onderwijs gehad, dan vraag je: hoe kan dat? De boot gemist? Okee, maar wat is de vaarroute van de boot geweest? Is je iets aangeboden en heb je geweigerd, dan krijg je niet zomaar een uitkering. Een uitkering moet je verdienen. We hebben geen tijd en geld meer voor de beroepswerkloze.''

Maar is de FNV niet medeverantwoordelijk voor een softe aanpak in de sociale zekerheid? ,,We hebben onvoldoende oog gehad voor de kant van misbruik. Daar hadden we ons eerder steviger tegen moeten verweren. Maar uiteindelijk zijn de FNV de maatschappelijke veranderingen niet ontgaan.''

Het kabinet wil de komende jaren hard ingrijpen in de Wet arbeidsongeschiktheid (WAO), die al jaren wordt gezien als een groot probleem. Als het aan het kabinet ligt, komen voortaan alleen nog mensen die helemaal niet kunnen werken in de WAO, die ook een andere naam krijgt. ,,Alleen als het hoofd van de romp is gescheiden, kom je nog in de WAO'', zegt Heerts.

Op dit moment loopt het aantal nieuwe WAO'ers sterk terug, vooral door strengere wetgeving (Wet verbetering poortwachter) die vorig jaar is ingevoerd. Heerts vindt daarom dat er geen ingrijpend nieuw WAO-stelsel meer nodig is, ook al is vorig jaar in de Sociaal-Economische Raad, de FNV incluis, een akkoord hierover gesloten. ,,Elke maand 2.000 mensen minder in de WAO, maar het kabinet gaat toch door met zijn plannen'', zegt Heerts. ,,Dat heeft De Geus gezegd: ook al gaat het beter, ik grijp toch in. Dat is gewoon ideologie.'' De liberale ideologie van de nachtwakersstaat, om precies te zijn. ,,Dit kabinet wil in feite een ministelsel. De VVD is daar ook heel eerlijk in. Ik heb een Tweede-Kamerlid van de VVD wel eens horen zeggen: alleen bijstand en een korte werkloosheidsuitkering, dat is genoeg. Het CDA gaat daarin mee, de mensen van het sociale gezicht lijken verdwenen. Het CDA wordt in het pak genaaid door de VVD, door Gerrit Zalm die alleen maar overschotten wil in de sociale fondsen om te voldoen aan de Europese begrotingsnormen.''

De strijd van de FNV is dan ook veel fundamenteler dan de acties tegen de huidige bezuinigingsplannen, zegt Heerts. De vakbond zal de 1,2 miljoen leden gaan raadplegen door middel van een schriftelijke enquête. ,,Je moet niet overal een referendum over houden, vooral niet omdat je 1,2 miljoen maal een postzegel van 39 cent moet kopen [468.000 euro]. Maar dit gaat over iets wezenlijks. Dit gaat over de vraag of we van Nederland een kartonnen-dozenmaatschappij maken of dat we nog iets van de sociale zekerheid overeind houden.''

Als het overleg dinsdag mislukt, komen er echte acties. Welke? Heerts wil daar niet te veel over kwijt, uit strategische overwegingen maar ook omdat niet hij maar collega-bestuurder Agnes Jongerius eventuele acties coördineert. ,,We moeten werken met smart bombs, acties waarbij je met tien mensen veel overlast kunt veroorzaken'', zegt Heerts. ,,Ja, er komt een landelijke actie, wie weet op het Malieveld, waarover Zalm al heeft gezegd dat hij zal zwaaien vanuit zijn ministerie. Maar de strijd met het kabinet win je niet op het Malieveld.''

Is de vakbeweging nog wel sterk genoeg voor grootscheepse acties? ,,Ik erger me op dit punt altijd wild aan de VVD. Het is altijd vragen om bij het kruisje te tekenen voor loonmatiging en als je dat hebt gedaan, word je het graf in geprezen. Een paar maanden later zet de VVD vraagtekens bij onze representativiteit. Okee, ruim een kwart van de werknemers is lid van een bond, maar in sommige sectoren is het 80 procent.''

Problemen heeft de vakbeweging wel, erkent Heerts. De financiële reserves zijn aangetast door verliezen op de effectenbeurs, bij verschillende bonden zijn medewerkers ontslagen. Veel fundamenteler is volgens Heerts dat leden hun vakbond niet altijd meer herkennen. ,,Er zijn grote bonden ontstaan, zoals FNV Bondgenoten [waarin de industriebond is opgegaan, naast onder meer de dienstenbond]. Verdere samenklontering is niet de weg. Je moet toe naar bonden die heel dicht staan bij het vak dat mensen uitoefenen'', vindt Heerts.

Heerts' laatste niet voltooide klus bij de militaire vakbond was het tot stand brengen van een `verregaande samenwerking' van tal van militaire bonden en politiebonden tot een soort `FNV Veiligheid'. Een flinke schaalvergroting, maar daaronder zouden een soort deelbonden moeten hangen met bijvoorbeeld eigen,herkenbare bondsbladen. ,,Veiligheid is herkenbaar'', zegt Heerts. Soldaten zorgen voor veiligheid, net als politieagenten, brandweerlieden en particuliere bewakers. Zo moet je meer bonden organiseren.''

Dan, als aan het begin van de avond na anderhalf uur praten de vermoeidheid op Heerts' gezicht is te lezen, komen wat emoties vrij bij de vakbondsman. ,,Ik heb een bloedhekel aan mensen die eerst de boererijen in Oost-Nederland opkopen, dan een appartementje in de Randstad erbij nemen, en dan een tweede huis in Nice'', zegt Heerts plotseling. Wie zijn dat dan? ,,Die managers met die gigantische inkomens, die ze toch niet kunnen opmaken. Weet je wat het probleem daarvan is? Het probleem is dat deze bestuurders hun mensen nog louter als productiefactor zien.''