Nobelprijsfysica in haven gemikt

Afgelopen dinsdag ging de Nobelprijs voor de Natuurkunde naar twee Russen en een Brit. Maar de Amerikanen houden het op twee Amerikanen en een Rus: de Brit en een der Russen zijn - na publicatie van hun nu bekroonde werk - naar de Verenigde Staten geëmigreerd en hebben een tweede, Amerikaanse nationaliteit aangenomen.

Beide Russen, Alexei Abrikosov en Vitaly Ginzburg, kwamen in de jaren vijftig met een theorie over supergeleiding, het verschijnsel (in 1911 door Kamerlingh Onnes ontdekt) waarbij de weerstand voor elektrische stroom in een materiaal bij temperaturen vlak boven het absolute nulpunt (-273 graden Celsius) totaal wegvalt. In vakkringen wordt die Russische theorie aangeduid met het acroniem GLAG, naar het kwartet Ginzburg, Landau, Abrikozov en Gar'kov. Lev Landau, in 1968 overleden, kreeg in 1962 een Nobelprijs voor zijn theorie over vloeibaar helium. Lev Gar'kov, nog in leven, vist nu achter het net. ``Een beetje wrang'', vindt de Leidse lage temperaturenhoogleraar Peter Kes, zonder echter iets te willen afdingen op de prestaties van Antony Leggett, de derde winnaar dit jaar.

Kes wijst er ook op dat het GLAG-onderzoek in de jaren vijftig, tijdperk van de Koude Oorlog, wel een komische opera leek. Russische publicaties, die in vertaling in het tijdschrift JETP verschenen, waren in het McCarthy-tijdperk in Amerika namelijk niet welkom en het kwam wel voor dat de betreffende banden al dan niet op bevel van hogerhand in de New Yorkse haven werden gedumpt. Contacten over en weer bestonden nauwelijks. Op die manier kon het gebeuren dat fysici in het westen langs empirische weg en op basis van halve ideeën met vallen en opstaan erachter kwamen dat zogeheten type II-supergeleiders, veelal legeringen (zoals niobium-titaan), geschikt waren om er supergeleidende magneetspoelen uit te wikkelen, terwijl de onderliggende theorie al lang en breed door de Russen was ontwikkeld. Overigens hield Landau de publicatie van Abrikosovs baanbrekende theorie over die type II-supergeleiders (dinsdag bekroond) een aantal jaren tegen: hij kon het niet velen dat hij die niet zelf had gezien. Pas in 1961 maakte een publicatie van de Britse fysicus Goodman een einde aan het westerse onbegrip.