Het einde van Europa

Frits Bolkestein, onze man in Brussel, waarschuwt: geef Europa niet te veel macht. Daarmee distantieert hij zich van zijn collega- commissarissen. En Nederland is veel te slap in de onderhandelingen over een Europese grondwet.

Frits Bolkestein verklapt een geheimpje. Het was een oude ambitie van hem ooit lid te worden van de Europese Commissie. Al toen hij nog voor Shell in Indonesië werkte, begin jaren zeventig, bekent hij. Maar deze wens heeft Bolkestein tijdens zijn politieke loopbaan in Den Haag zorgvuldig verborgen gehouden, want er zijn in Nederland te veel mensen die zich inspannen om ambities van een ander te frustreren. Dus niet over praten, dacht hij. Nadat hij acht jaar fractieleider van de VVD in de Tweede Kamer was geweest (1990-1998) en twee kansen om minister te worden voorbij had laten gaan, mocht Bolkestein van minister-president Wim Kok in 1999 naar Brussel. ,,Je zit in het hart van Europa. Dat is buitengewoon interessant'', zegt de commissaris voor de Interne Markt.

We zitten in de werkkamer van zijn appartement aan de Amstel in Amsterdam. Op tafel liggen boeken van de historicus Herman von der Dunk (Sprekend over identiteit en geschiedenis) en van de islamoloog Bernard Lewis (What went wrong?). Een intellectueel in de politiek, dat is het beeld van Bolkestein (70). Hij zei wat hij dacht over integratie, lang voordat Pim Fortuyn daarmee scoorde. Hij wees erop dat de verzorgingsstaat onbetaalbaar werd toen menigeen daar nog niet aan wilde. En hij was altijd sceptisch over Europa.

,,Het is riskant naar een federaal Europa toe te werken, want er bestaat een goede kans dat het mislukt en dat Europa als reactie desintegreert'', merkte hij twee jaar geleden op in een speech. Het Britse zakenblad The Economist daarop: is het mogelijk om tegelijk Eurosceptisch te zijn en een invloedrijk lid van de Europese Commissie?

Nu zegt Bolkestein: ,,Europa is een succes. Het doel van de Europese Unie – herstel van de in de Tweede Wereldoorlog ontstane schade, oorlog tussen Frankrijk en Duitsland onmogelijk maken en de communisten buiten de deur houden – dat is op briljante wijze gelukt.'' Maar hij zegt ook: ,,Ik vind dat de Europese Commissie geen regering is en dat ook niet moet worden.''

Twijfelen over de Europese integratie mocht heel lang niet, net zoals je niet mocht twijfelen over integratie van de allochtonen in Nederland, aldus Bolkestein. ,,De sociaal-democraten domineerden het opinieklimaat. Die verkondigden ten aanzien van Europa: wij werken toe naar een Europese federatie waarbij Nederland dezelfde positie zou hebben als Beieren in Duitsland of Catalonië in Spanje. Ik vond en ik vind dat niet wenselijk. De burgers zullen geen vertrouwen hebben in een Europese Unie, die hun de controle over hun eigen omgeving ontneemt.

,,Wij beschikken net over een analyse van het Zweedse `nee' tegen de euro. Een reden waarom de Zweden tegen stemden was dat de burgers het gevoel hadden dat Brussel, `Europa', te veel intervenieert in Zweedse aangelegenheden. Neem zoveel mogelijk beslissingen zo dicht mogelijk bij de burger. Nationale parlementen moeten niet alleen een gele kaart kunnen trekken om de Europese Commissie terug te fluiten zoals in de grondwet wordt voorgesteld. Ze moeten ook met een rode kaart kunnen zwaaien, zodat de Commissie in haar regelzucht kan worden geblokkeerd. Dat zal de Commissie nooit willen aanvaarden. Maar er moet in de grondwet absoluut een rem worden geïntroduceerd.''

Rechts-populistische politici zoals Jörg Haider in Oostenrijk en Pim Fortuyn sloegen politieke munt uit anti-Europese sentimenten. Waaraan wijt u de groeiende afstand tussen Brussel en de burgers?

,,Ik vind het onzinnig om de relatie te leggen tussen binnenlandse onvrede en Europa. Ik vermoed wél dat als we een ander minderhedenbeleid hadden gevoerd, verstandiger en terughoudender, Pim misschien minder kans had gehad. Hij had natuurlijk ook een weergaloos theatraal talent, weergaloos.

,,De integratie was zijn centrale thema, merkte ik toen ik eens bij hem thuis was in Rotterdam. Hij sprak bijna over niets anders. Hij woonde ook in een buurt met veel migranten, en had te maken met allerlei problemen die daarmee samenhangen zoals criminaliteit. We weten ook welke ideeën bij de islamitische gemeenschap bestaan over homoseksualiteit.

,,Maar het is zeker waar dat er afstand is tussen Brussel en de bevolking. De burger is echter bezorgd over zaken waar de Europese Unie weinig mee te maken heeft. Waar maakt iemand in de Jordaan zich druk over? Dat zijn fiets voor de derde keer is gestolen. Dat zijn zoon aan de drugs is, dat de portieken vuil zijn. Allemaal dingen waarmee de Europese Commissie niets van doen heeft. Ik houd me bezig met het regelen van de aandelenmarkten, met de Verenigde Staten die gegevens van passagiers willen hebben omwille van terrorismebestrijding, met een code voor goed ondernemingsbestuur, met de douane-unie. Dat staat ver van de burgers af.

,,Komt er goed nieuws uit Europa, dan vergeet iedereen het snel. Er zijn wel degelijk ontwikkelingen waarover de burger heel tevreden zou moeten zijn. Bijvoorbeeld de regeling dat patiënten die een onredelijke tijd moeten wachten op een medische behandeling in het buitenland kunnen worden geholpen. Voor operatieve handelingen hebben ze toestemming nodig. Voor alle andere handelingen niet, terwijl ze toch volgens de huisregels van hun eigen land gecompenseerd worden. Die poort staat open en wordt verder geopend. Dat is een fantastische ontwikkeling.''

Vindt Commissievoorzitter Prodi ook dat beslissingen in Europa op een zo laag mogelijk niveau moeten worden genomen om burgers er meer bij te betrekken?

,,We moeten daar als heel college scherper naar kijken.''

Heeft u medestanders in de Commissie?

,,Nu nog weinig. We hebben een onderzoek gedaan naar onze kernactiviteiten, een jaar of twee geleden, om te komen tot een meer rationele verdeling van het ambtenarenapparaat. Daar kwam uit dat 99,5 procent van wat we deden tot de kernactiviteit van de Europese Commissie behoorde. Dat is natuurlijk niet zo. Alleen als je zegt: `Pietje, wat jij aan het doen bent is geen kernactivititeit', bedoel je: hou ermee op. Dat doet men niet graag.

,,Naar mijn inzicht moet de Commissie zich vooral bezighouden met het wegnemen van obstakels in het onderlinge economische verkeer – mijn werk hoort daartoe – met gemeenschappelijke problemen aanpakken zoals de milieuvervuiling. En ze moet gebruikmaken van schaalvoordelen. De buitenlandse politiek zou een heel mooi voorbeeld kunnen zijn. Maar dat wil niet erg hard.''

Zal de nieuwe grondwet Europa dichter bij de burger brengen?

,,De burger maakt zich zorgen om andere zaken.''

Is een grondwet dan wel nodig?

,,Jawel. Ik vind het niet onredelijk om na vijftig jaar een aantal zaken netjes op te schrijven. De hele besluitvormingsstructuur in Europa wordt veel eenvoudiger. Maar ik plaats ook vraagtekens. De president van de Europese Raad van regeringsleiders bijvoorbeeld, die voor maximaal vijf jaar kan worden benoemd. Die president wordt een nieuwe instelling in Europa, naast de Europese Commissie en de Raad. Hij krijgt een gebouw en ambtenaren. Dat groeit uit tot een nieuw bureaucratisch complex. De tegenstellingen tussen de president van de Raad en de voorzitter van de Europese Commissie liggen voor het oprapen. Daar zijn Europeanen niet bij gebaat, Nederland ook niet. Het moet absoluut uit de grondwet.

,,Een ander zwak punt is dat onder aanvoering van Nederland nota bene is afgestapt van de gedachte één commissaris per lidstaat te hebben. Dat is een slechte zaak. In de grondwet wordt de Europese Commissie ingekrompen tot 15 Commissarissen met stemrecht en 10 zonder. Maar een Commissaris zonder stemrecht is een castraat. Hij mag meepraten, er wordt beleefd geknikt maar hij telt niet mee. Moet je je voorstellen: er wordt ook nog geroteerd.

,,Stel: Frankrijk heeft geen stemhebbende Commissaris. Gaat een dergelijke Commissie dan een besluit nemen over de landbouwpolitiek? Dat is uitgesloten. Het zal leiden tot verdere politisering van het ambtenarenapparaat.''

Een Commissie van 25 of 30 commissarissen kan toch niet efficiënt werken?

,,Het is fout om te denken dat een grotere Commissie een zwakkere Commissie betekent. Dat is niet zo. De slagkracht van de Commissie is afhankelijk van de kwaliteit van de voorzitter en van de kwaliteit van individuele Commissarissen. Je kunt best met zoveel mensen werken. De Franse regering bestaat uit 39 personen – ministers inclusief staatssecretarissen.''

Maar de teneur is toch dat grote landen meer te zeggen krijgen in Europa?

,,Dat ligt ook wel een beetje aan die kleine landen. In veel gevallen is unanimiteit verplicht. Maar kleine landen schikken regelmatig in en Nederland is daar vaak een voorbeeld van. Het komt geregeld voor dat wij onderhandelingen ingaan met een krachtige, principiële stellingname maar daar blijft niets van over. Nederland was tegen een president van Europa en gaf dat standpunt op. Nederland was voor één Commissaris per lidstaat. En gaf dat nu ook op.

,,Kijk je naar Frankrijk, dan gelden andere wetten. Frankrijk heeft een constante politiek. Het gebruikt Europa als multiplier, als vermenigvuldiger voor het bereiken van eigen ambities. Europa is een vergrootglas waardoor Frankrijk zich beter kan profileren op het wereldtoneel.

,,De Britse politiek ten aanzien van Europa is ook constant: Europa zoveel mogelijk verwateren, want de Britten houden niet van Europa. Duitsland had als constante politiek na de oorlog weer een normaal land te worden. Dat zijn ze nu. De regering-Schröder heeft het buitenlands beleid niet op een rijtje. Zijn voorganger Helmut Kohl was een sterk stimulator van de Europese integratie. Hij heeft zijn medeburgers de euro echt door de strot geduwd. Als er destijds een referendum was gehouden, was de euro er nooit gekomen. In Duitsland pleit geen politicus voor een referendum .''

Bent u zelf voor een referendum over de grondwet?

,,Ik ben er tegen.''

Waarom?

,,Omdat ik voor een representatieve democratie ben en niet voor een directe democratie. Lees `Letter to the electors of Bristol' van Edmund Burke, achttiende-eeuws verlicht rationalist uit Ierland en grondlegger van het politieke conservatisme.''

Zal een referendum niet de betrokkenheid vergroten van burgers bij Europa?

,,Dat zou een gunstig neveneffect kunnen zijn. Dat neemt niet weg dat er mensen worden gekozen om dit soort zaken te behandelen – de leden van de Tweede Kamer. Die taak moet je niet gaan afschuiven op anderen.''

Als een meerderheid van de Nederlanders tegen een grondwet stemt, moet het kabinet zich daar dan iets van aantrekken?

,,Het wordt een raadgevend referendum genoemd. Maar als 60 procent van de Nederlandse bevolking zegt: wij motten die grondwet niet, dan gaat geen kabinet-Balkenende daar tegen in.''

Mocht dit ook in andere Europese landen gebeuren waar een referendum wordt gehouden, betekent dit dan `einde verhaal' voor de Europese grondwet?

,,Ja, zeker.''

Heeft Europa het toppunt van zijn integratievermogen bereikt?

,,Voorlopig wel, ja. Ik ben een krachtig voorstander van de uitbreiding met Oost-Europa, Malta en Cyprus. Praag, Boedapest en Krakau liggen in het hart van Europa. Het zijn allemaal oude Europese steden. Zij horen erbij, om politieke en geschiedkundige redenen. Maar de integratie zal niet een, twee, drie gaan. Noch zij, noch wij realiseren ons wat dit gaat betekenen. We zullen jaren nodig hebben om te stabiliseren. Als we steeds maar doorgaan met nieuwe initiatieven, zullen we merken dat het gewoon niet gaat. Dan dreigen we in Brussel een bureaucratische chaos te krijgen. De Commissie en het Europarlement willen te veel aanpakken.''

Waar houden de geografische grenzen van de Europese Unie op? Hoort Turkije erbij?

,,Roemenië en Bulgarije komen eerst aan bod. We krijgen een verzoek tot toetreding van Kroatië. Alle voormalige Joegoslavische lidstaten zullen volgen. Turkije is kandidaat-lidstaat en dat betekent dat het mettertijd ook lid zal worden van de Unie. Veel argumenten zijn er dan niet meer om Oekraïne te weigeren, Moldavië, Wit-Rusland en mogelijk Rusland. Dan hebben we met een totaal ander speelveld te maken.''

Wat betekent verdere uitbreiding voor de toekomst van Europa?

,,Verwatering. Dan gaat Europa de richting op van een vrijhandelszone. De Britten hebben hier geen enkele moeite mee. Het debat hierover wordt echter niet openlijk gevoerd. Buitenlandse politiek wordt steeds meer gezien als aardig zijn voor mensen.''

In de kwestie-Irak was dat niet te merken.

,,Irak heeft een aantal problemen op scherp gezet. Ik zeg: politici verwarren vaak activiteit met actie. Ze willen beleid ontwikkelen, dat ligt in hun aard. Het liberalisme gaat in tegen de grote stroom van de politiek, omdat het beperking wil en decentralisatie. Waarom moet er een Europese minister van Buitenlandse Zaken komen zoals in de grondwet wordt voorgesteld? Men probeert langs formele weg een materieel probleem op te lossen. Als Frankrijk, Duitsland en Engeland het met elkaar eens zijn, ontstaat er vanzelf een Europese politiek. Als ze het niet met elkaar eens zijn, ontstaat die niet. Dacht u werkelijk dat Chirac, of Schröder te midden van zijn verkiezingscampagne, of Blair iets anders hadden gezegd als Europa een minister van Buitenlandse Zaken had gehad? Dat zijn illusies.

,,Europa heeft twee fantastische projecten: de uitbreiding en de euro. Dat is genoeg, kijk eens naar de problemen met de euro. De echte test komt nog als de demografie gaat veranderen en de pensioenlasten oplopen. Liever gezegd, als die pensioenlasten betaald moeten worden. Dan zullen we nog wat zien wat betreft oplopende overheidstekorten. De pensioenverplichtingen van Frankrijk, Italië, Spanje en Duitsland zijn enorm. Europa heeft twee molenstenen om haar nek. Frankrijk beroept zich op haar exception française. Duitsland is een geblokkeerde samenleving. Dat betekent dat de euro minder waard wordt en dat is niet in het belang van Nederland.''

Is Europa in staat de drie jaar geleden geformuleerde doelstelling op de Europese top in Lissabon te halen om in 2010 de meest concurrerende economie ter wereld te worden?

,,Nee. Wij moeten concurrerender worden dan de VS. Maar de afstand wordt niet kleiner, hij wordt groter. Als de demografische omslag komt, kost dat ons ook nog een half of één procent groei. Het Rijnlandse model belemmert de concurrentiekracht. Er is in Brussel werkelijk niemand die dat wil horen.''

Heeft u nog wel zin in een nieuwe termijn als Commissaris?

Zonder aarzelen: ,,Het project Europa is in zijn oorspronkelijke opzet geweldig geslaagd. Nu gaat het er om de welvaart verder te verhogen en op constructieve wijze invloed uit te oefenen op de wereld. Daar wil ik aan meewerken. Ik ben absoluut in voor een tweede termijn.''