Tories kampen met imago van `nasty' partij

Iain Duncan Smith werd partijleider van de Britse Conservatieven omdat er niets tegen hem pleitte. Maar pleit er wel iets voor hem, vragen de Tories zich inmiddels af.

In Blackpool komen de Britse Conservatieven dezer dagen hun ergste vijand tegen: zichzelf. In de Winter Gardens van Blackpool, de voormalige mijnwerkersbadplaats waar de Tories deze week hun jaarcongres houden, gonst het voor het tweede achtereenvolgende jaar van geruchten over een naderende coup tegen partijleider Iain Duncan Smith. `IDS' heeft geen ideas en geen charisma. Na twee verpletterende nederlagen in 1997 en 2001 heeft de partij nog steeds geen nieuwe koers en programma gevonden en dus weet het land nog steeds niet waar de Conservatieven voor staan. Tijd dus voor een nieuwe leider?

Een groep vooralsnog anonieme complotteurs is begonnen de 25 handtekeningen van parlementariërs te verzamelen die nodig zijn om de discussie over de leider te kunnen beginnen. The Daily Telegraph, de openlijk Conservatieve kwaliteitskrant, lijkt eveneens het vertrouwen in hem te hebben opgezegd, met dagelijkse koppen over zijn steeds onhoudbaarder positie. Vanochtend publiceerde de krant de uitslag van een peiling onder Tory-leden; ruim de helft van de leden noemt het een vergissing dat Duncan Smith twee jaar geleden leider werd en bijna driekwart van alle ondervraagden noemt het huidige schaduwkabinet ,,geen effectieve oppositie''.

IDS ligt er niet wakker van, zegt hij. ,,Ik ga door tot de finish, ik ben van plan deze partij met me mee te nemen naar de volgende verkiezingen''. Vanmiddag, tijdens zijn grote toespraak in Blackpool zou hij de partij voor de keus stellen: ,,Of jullie willen míjn missie, of jullie willen Tony Blair, er is geen Derde Weg.''

Een paar maanden geleden leek het tij voor de Tories gekenterd. Britten zegden massaal hun vertrouwen op in de regering van premier Tony Blair over Irak en de hervorming van de zorg en het onderwijs. De Tories wonnen bij de plaatselijke verkiezingen in mei. En hun verzet tegen een Europese grondwet ontmoet veel Britse sympathie, vooral nu Blair nogal voorbarig een referendum heeft uitgesloten. De achterstand in de peilingen slonk tot een paar procent.

Maar die hebben ze niet kunnen verzilveren. Bij de tussentijdse verkiezing om een Londense parlementszetel eindigden de Tories vorige maand zelfs in een vernederende derde positie, achter de Liberal Democrats, die een magneet is voor proteststemmen van teleurgestelde Labourkiezers. En van teleurgestelde Tories. De LibDems bedreigen een reeks wankele Tory-zetels in het land, waaronder die van de nieuwe partijvoorzitster Theresa May en andere kopstukken in het schaduwkabinet, zoals Oliver Letwin (Binnenlandse Zaken), Michael Howard (Financiën) en David Davis (schaduw-vice premier). Zeker de laatste drie gelden als potentiële opvolgers van IDS, maar het is niet denkbeeldig dat ze na de volgende parlementsverkiezingen niet eens meer een zetel hebben.

Voor de malaise zijn grofweg drie oorzaken aan te wijzen, zegt Patrick Dunleavy, hoogleraar politicologie aan de London School of Economics (LSE). ,,De Tories zijn economisch niet geloofwaardig. Anders dan de LibDems hebben ze zich door hun steun aan de oorlog in Irak niet van Labour onderscheiden. En hun sociale beleid wordt nog steeds gezien als rechts van het midden en spreekt jonge kiezers niet aan.''

Voorzitster May erkent dat ,,wij moeten aantonen dat wij wel te vertrouwen zijn''. Vraag is of en hoe de Tories kunnen afkomen van het imago de nasty party te zijn. Deze week stroomden van het podium in Blackpool een reeks initiatieven. Zoals het plan om de politie te laten leiden op gemeentelijk niveau, door gekozen sheriffs. Daarmee zou de straat kunnen worden ,,heroverd'' voor de burger. Zoals het plan voor een belastingverlaging, die bizar genoeg niet zou leiden tot bezuinigingen in de publieke sector (de details volgen nog, aldus Howard). En het door Letwin gepresenteerde plan om asielzoekers voortaan offshore op te vangen ,,in een ver, ver land'' terwijl hun asielverzoek wordt behandeld. Echt warm en caring, het nieuwe (in Amerika geleende) trefwoord, klonk het bij elkaar nog niet. Letwin zelf erkende dat het programma de partij geen instant succes zal bezorgen. ,,Het kan nog jaren duren voor we de Britten hebben uitgelegd waarvoor we staan'', zei hij tegen de BBC, geheel in lijn met de peilingen, maar hij weigerde te erkennen dat IDS het probleem is.

De partij voelt zich opgescheept met een grijze leider, maar heeft hem zelf gekozen omdat ze tot het bot verdeeld bleef over de kleurrijker kandidaten. Michael Portillo, die in de leiderschapsverkiezingen na het vertrek van William Hague in 2001 met één stem verschil verloor van IDS, gold als welbespraakte vernieuwer. Hij had de partij geloofwaardig naar het politieke midden kunnen loodsen om New Labour met eigen wapens te bestrijden.

Maar Portillo had een paar nadelen, vond een meerderheid: zoals zijn campagne om de partij aantrekkelijker te maken voor leden van etnische minderheden. En zijn homoseksuele verleden, waarvoor hij – bijna nog erger – openlijk uitkwam. Kenneth Clarke, de andere finalist, was gemoedelijk, geestig en had een goede reputatie als voormalig minister van Financiën. Ook hij had een nadeel: hij vond en vindt dat het Verenigd Koninkrijk thuishoort in het hart van Europa, inclusief de gemeenschappelijke munt. Ook dat was de partij te controversieel. Zo kwam IDS – geen intellectueel, wel een family man, maar ,,tolerant over andere lifestyles''; euroscepticus, maar tolerant voor andersdenkenden – als compromiskandidaat uit de bus. Het programma dat hij moeizaam in de steigers heeft gezet toont dezelfde compromissen.

Er pleitte niets tegen hem en IDS weet dat. Sterker, hij heeft het uitgebuit. Vorig jaar presenteerde hij zichzelf op de conferentie als The Quiet Man, een stille die langzaam maar onverzettelijk zijn gang gaat. Nu mort de partij dat hij te stil is geweest en ziet opnieuw dat er ook niet veel vóór hem pleitte. De vraag is wel wat het alternatief is. Nieuwe verkiezingen om het leiderschap zouden de oude wonden over Europa en minderheden meteen openen en de partij voor maanden in het ongerede gooien. Met nieuwe plaatselijke en Europese verkiezingen in het vooruitzicht, is dat voor niemand een prettig vooruitzicht. Wie zou die nieuwe, jonge, charismatische leider trouwens moeten zijn? Het voorstel van Douglas Hurd, ex-minister van Buitenlandse Zaken, om IDS, Portillo en Clarke in een hotelkamer op te sluiten tot ze hun verschillen van mening hebben bijgelegd, lijkt weinig kans te maken. IDS blijft daarom vast nog even aan, net als vorig jaar, opnieuw en nog steeds als negatieve keuze.