Komend voorzitter trekt Europa in

Nu er na lange tijd weer normaal geregeerd lijkt te worden, kan premier Balkenende zich eindelijk eens met het buitenland bezighouden.

Even weg van Mabel, even weg van de medicijnknaak. Vijf dagen lang kon minister-president Jan Peter Balkenende zich uitleven als Europees staatsman in spe. Met een landing om even voor half elf op vliegveld Valkenburg keerde Balkenende vanmorgen weer terug in de Hollandse werkelijkheid.

Terug van een snelle `vijf-dagen-vijf-plaatsen-tournee' waarbij achtereenvolgens Rome, Valetta (Malta), Nikosia (Cyprus), Istanboel en Ankara werden bezocht. Een tocht vol rode lopers, motorescortes, handenschuddende hoogwaardigheidsbekleders en televisiecamera's. Met de bescheiden Nederlandse variant op de Airforce One, de PH-KBX, trok hij er de afgelopen dagen op uit. Als minister-president van Nederland, maar vooral als aanstaand voorzitter van de Europese Unie. Om zich voor te bereiden op de dingen die komen gaan: de uitbreiding van de Europese Unie met tien landen per 1 mei volgend jaar en de vraag wanneer de toetredingsonderhandelingen met Turkije daadwerkelijk kunnen beginnen. Een vraag die beantwoord moet worden tijdens het Nederlands voorzitterschap van de Unie in de tweede helft van volgend jaar.

Het heeft lang geduurd voordat Balkenende aan de buitenlandse kant van het ambt kon gaan beginnen. Premier zijn was voor hem sinds hij in juli van het vorig jaar het Torentje betrok – afgezien van enkele kennismakingsbezoeken aan buitenlandse collega's – bovenal een kwestie van binnenland. Nu de politieke rust aan het Binnenhof lijkt weergekeerd is er tijd voor een presence over de grens.

Balkenende heeft bewust gekozen voor een lange aanlooptijd naar het Nederlandse voorzitterschap. Openlijk toegeven zal hij het niet, maar in diplomatieke kring viel des te vaker te beluisteren dat Nederland de afgelopen jaren was weggezakt in de Europese ranglijst van landen die ertoe doen. Hoogste tijd daarom voor een offensief.

En zo was Balkenende dan de afgelopen dagen op zijn eerste grote landentour. Met een boodschap die thuis reeds zeer vertrouwd klinkt, ook al wordt deze in een andere taal uitgesproken. Waarden heten values en verantwoordelijkheid heet responsibility. ,,De waarden van de Europese Unie zullen alle landen met elkaar moeten delen zodat de lidstaten hun verantwoordelijkheid kunnen nemen'', aldus de premier.

In Rome, de eerste stop, sprak Balkenende tijdens de openingssessie van de besprekingen over een Europese grondwet al direct van een ,,historisch proces''. En wat Nederland betreft kan het resultaat alleen nog maar mooier worden als straks in de preambule van die nieuwe grondwet ook nog een verwijzing naar de joods-christelijke traditie van Europa wordt opgenomen.

Dat had hij nu juist niet moeten zeggen, kreeg de premier op weg van Malta naar Cyprus te horen. De VVD trok onmiddellijk van leer. Wel over de joods-christelijke traditie praten, maar geen hard verzet plegen tegen de plannen om niet alle Eurocommissarissen van stemrecht te voorzien.

Dat de zaak ook over het stemrecht van de commissarissen ook elders gevoelig ligt was hem in Malta – nooit eerder bezocht door een Nederlandse minister-president! – overigens wel duidelijk geworden. Malta, met zijn ruim 400.000 inwoners straks het kleinste land van de Europese Unie, eist een gelijkwaardige status. Dus èn een commissaris èn stemrecht. En graag ook zes in plaats van vijf zetels in het Europees Parlement.

Politiek echt gevoelig, werd de missie van Balkenende, daarbij vergezeld door minister van Buitenlandse Zaken Jaap de Hoop Scheffer pas op Cyprus. Op 1 mei wordt dit qua inwonertal twee keer zo grote eiland als Malta volwaardig lid van de Europese Unie. Of er dan een oplossing zal zijn gevonden voor het door Turkije bezette deel van het eiland doet er niet meer toe. Eind 1999 was de toen tot de oppositie behorende CDA-leider De Hoop Scheffer nog de indiener van een zeer tegen de zin van toenmalig premier Kok aangenomen motie waarin werd uitgesproken dat het ,,onwenselijk'' was voor de Europese Unie ,,om een lidstaat toe te laten waar een vredesmacht is gestationeerd.'' De VN-vredesmacht zal er na 1 mei nog zeker zijn. Balkenende en De Hoop Scheffer werden langs de groene lijn gevoerd die de scheiding tussen het Turkse en Cyprische deel van het eiland markeert. ,,Zoiets raakt je emotioneel wel'', aldus Balkenende na afloop.

Dat de scheiding van het eiland ook buiten de grens tot de nodige problemen kan leiden ondervond de Nederlandse delegatie aan den lijve. Het Nederlandse regeringsvliegtuig mocht van Turkije niet rechtstreeks vliegen van Cyprus naar Istanboel, maar diende eerst een verplichte stop op Rhodos te maken om de vertrekplaats te `neutraliseren'.

Het regionale probleem Cyprus is over minder dan een jaar een probleem van de Europese Unie. En helemaal als moet worden besloten over de toetreding van Turkije. In hun gesprekken in Ankara met de Turkse premier Erdogan hoorden Balkenende en De Hoop Scheffer over het oplossen van de kwestie Cyprus veel goede bedoelingen, maar weinig concrete stappen. Dat gold ook voor de afspraak dat Turkije het rechtssysteem zal aanpassen en fundamentele grondrechten zal respecteren. Volgens premier Erdogan heeft zijn land inmiddels aan alle zogeheten `Kopenhagen-criteria' voldaan. Balkenende verwelkomde de stappen, maar voegde er aan toe dat nog veel zal moeten gebeuren. Want, zo zei hij, de Europese Unie is meer dan een economische unie, maar ook een gemeenschap van waarden waar zaken als persvrijheid en vrijheid van organisatie hoog in het vaandel staan.

Wat dat concreet betekent voor de gesprekken over toetreding van Turkije tot de Europese Unie liet Balkenende na afloop van zijn besprekingen in Ankara wijselijk in het midden. In de Europese Unie is afgesproken dat tijdens het Nederlandse voorzitterschap uitsluitsel zal moeten worden gegeven. Een kwestie van `high politics', waarbij zogeheten procedure-afspraken puur politiek zullen blijken te zijn. Dat vergt op dit moment vooral tact.

Balkenende heeft de afgelopen dagen aan het grote spel kunnen proeven. Hoe iets wordt gezegd is in dit stadium minstens zo belangrijk als wat wordt gezegd. En de Turken weten nu wie de voorzitter zal zijn bij die cruciale gesprekken.