Het gaat slecht met de slak

Slakken zijn nuttige beestjes, maar het aantal soorten holt in Nederland achteruit.

,,Wie slakken zoekt, krijgt vuile handen'', waarschuwt Rykel de Bruyne. Hij graait in de natte bodem naast een esdoorn in de Noord-Hollandse duinen en pulkt er met ogenschijnlijk groot gemak twee heel kleine slakken uit, een boerenknoopje en een vale clausilia, ook wel kernraketje genoemd. Even later verschijnt nog een haarslak, die onder het vergrootgas blijkt te beschikken over een behaard huisje.

Malacoloog De Bruyne is landelijk coördinator van een onderzoek naar slakken, en een van de auteurs van een zogenoemde rode lijst voor landslakken en waterslakken. Malacologie is de leer van weekdieren. Gisteren werd in het natuurgebied Duin en Kruidberg, bij Santpoort, het basisrapport gepresenteerd voor de rode lijst. Op deze lijst staan slakkensoorten die bescherming verdienen.

Het gaat slecht met de slakken in Nederland, vertelt onderzoeker Adriaan Gmelich Meyling. ,,Ze gaan hard achteruit.'' Veertig procent van de soorten is in meer of mindere mate bedreigd, blijkt uit de eerste resultaten van wat over vijf jaar de `Slakkenatlas voor Nederland' moet worden. Van de 93 soorten landslakken staan er 41 op de lijst. Compleet verdwenen uit Nederland zijn het bijenkorfje en de rode barnsteenslak. Van de 68 soorten waterslakken staan er 27 op de rode lijst. Ernstig bedreigd worden de kleverige poelslak en de grootmondpluimdrager.

Als oorzaken voor de neergang gelden de daling van het aantal geschikte leefgebieden voor slakken door het volbouwen van Nederland en de moderne landbouw, meer specifiek de verzuring, de vermesting en de vergrassing, stellen de onderzoekers. Slakken hebben voedsel en ,,bodemrust'' nodig, en dat is er steeds minder. Bovendien worden veel zeldzame soorten verdrongen door meer algemeen voorkomende soorten. De Bruyne: ,,Er heeft zich de afgelopen jaren een invasie van zuidelijke soorten voorgedaan, die de `specialisten' hebben verdrongen.'' Ook de minder veeleisende soorten duwen deze specialisten, die alleen in bepaalde milieus gedijen, van hun plaats. Sylvia van Leeuwen van de Nederlandse Malacologische Vereniging: ,,De algemene soorten worden algemener en de zeldzame soorten zeldzamer.'' Verder draagt de opwarming van de aarde bij aan de opmars van algemene soorten. Hoe warmer, des te meer algemene slakkensoorten.

Wat kunnen beheerders van natuurgebieden doen om het tij te keren? ,,Niet te veel met draglines rotzooien'', zegt De Bruyne. ,,Zo veel mogelijk diversiteit in het landschap aanbrengen'', vult Gmelich Meyling aan.

,,En in het algemeen niet al te netjes willen zijn'', zegt Sylvia van Leeuwen. ,,Dood hout laten liggen, niet steeds met bladblazers in de weer gaan.''

[Vervolg SLAKKEN: pagina 3]

SLAKKEN

Koddige, lieve diertjes zijn het -en eetbaar

[Vervolg van pagina 1]

Het draagvlak voor de bescherming van slakken onder Nederlanders is groot, meent De Bruyne. Het zijn weliswaar kleine dieren die een verborgen bestaan leiden. Zo is het dwergpuntje niet meer dan één tot twee millimeter groot en komt de zeggekorfslak niet verder dan drie millimeter. ,,Dat is een nadeel.'' En dat deze zeggekorfslak de aanleg van rijkswegen kan vertragen omdat hij Europees wordt beschermd, draagt niet altijd bij aan zijn populariteit. Maar anderzijds, zegt De Bruyne, is de slak zelf een geliefd dier. ,,Mensen vinden het koddige dieren, vooral door de ogen op steeltjes – en bovendien kunnen ze gegeten worden.''

Daar komen nog zwaarwegende ecologische argumenten bij. ,,Het zijn de belangrijkste composteerders uit de natuur.'' En de huisjes worden gegeten door vogels die daarmee eischaal op sterkte houden. ,,Er is onderzoek waaruit is gebleken dat de afname van slakken heeft geleid tot minder dikke schalen van vogeleieren.''

Een duidelijk voorbeeld van de ecologische functie van slakken is te zien op de Brederodeberg in het Noord-Hollandse natuurgebied Duin en Kruidberg. De slakkendeskundigen wijzen naar een ,,smidse'', een aantal gebroken slakkenhuisjes naast een hard voorwerp, in dit geval een zware tak. Boswachter Ruud Luntz: ,,Dit is het werk van een zanglijster. Die heeft deze tak gebruikt als aambeeld waarop hij de slakken stuk slaat om ze vervolgens te eten.''

Elders in dit duingebied, een deel van het nationaal park Zuid-Kennemerland, wemelt het van de heideslakken. In sommige stuifkuilen struikel je bij wijze van spreken over deze zeldzame en bedreigde soort. Boswachter Luntz: ,,Het is vaak moeilijk uit te leggen aan bezoekers dat de wijngaardslak wordt beschermd als ze er tijdens het fietsen zo veel zien.'' De Bruyne: ,,Ja, maar het handige van slakken is dat áls ze ergens zitten, ze daar ook in grote aantallen zitten. Lekker met z'n allen, dat vinden ze fijn.''

De bescherming van de zeldzame soorten moet los worden gezien van de slak in de gemiddelde burgermanstuin. ,,Voor die slakken hebben wij eigenlijk geen belangstelling'', zegt De Bruyne. Wel hebben de experts tips om de vinex-slak te beschermen: niet te veel harken, strooisel laten liggen, en vooral niets betegelen. En voor wie last heeft van vraatzuchtige slakken zijn er ook tips. De Bruyn: ,,Gebruik nooit slakkengif.'' Slakken zitten onderaan de voedselketen en dieren die slakken eten, gaan er ook aan dood. De Bruyn: ,,Als een kat van drie muizen eet die aan dat gif hebben gezeten, gaat hij dood.'' Er zijn genoeg andere bestrijdingsmethoden. Zorg voor veel vogels in je tuin, zeggen de slakkendeskundigen. Leg stenen in de tuin zodat de vogels die als aambeeld kunnen gebruiken. Of vang de slakken zelf en dood ze. Vangen doe je door ze te lokken met een natte krant. De Bruyne: ,,Ze bewegen zich voort door spiertjes in hun voetzolen. Daarmee lopen ze over een zelf uitgescheiden slijmspoor. Hoe natter het is, hoe minder slijm ze hoeven te produceren om toch vooruit te komen.'' Eenmaal gevangen kunnen ze in een pan met kokend water. Sylvia van Leeuwen: ,,Binnen een seconde zijn ze dood.'' Een beproefde methode is ook een schoteltje bier. ,,De slak wordt dronken en verdrinkt'', vertelt Sylvia van Leeuwen. Rykel de Bruyne: ,,Let er wel op dat het geen alcoholvrij bier is. Anders werkt het niet.''